STEM là viết tắt của Science (Khoa học), Technology (Công nghệ), Engineering (Kỹ thuật) và Mathematics (Toán học). Trong giáo dục, STEM là cách tiếp cận liên môn: học sinh vận dụng kiến thức nhiều lĩnh vực để thiết kế, thử nghiệm và giải quyết một vấn đề thực tế, thay vì học từng môn riêng lẻ.
STEM là cách tiếp cận giáo dục tích hợp Khoa học, Công nghệ, Kỹ thuật và Toán học, trong đó học sinh vận dụng kiến thức để giải quyết vấn đề thực tế. STEM viết tắt từ Science, Technology, Engineering và Mathematics. Trong giáo dục, đây là cách tổ chức việc học liên môn, không nhất thiết là một môn học riêng.
STEM nghĩa là gì? Định nghĩa ngắn gọn và 4 lĩnh vực cốt lõi
Bốn lĩnh vực trong STEM bổ trợ cho nhau. Khoa học giúp học sinh tìm hiểu hiện tượng và giải thích bằng chứng. Công nghệ là công cụ hoặc cách thức con người tạo ra để đáp ứng nhu cầu. Kỹ thuật tập trung vào thiết kế, chế tạo và cải tiến giải pháp; Toán học giúp đo lường, tính toán và mô tả các mối quan hệ.
Một bài học không cần chia đều thời lượng cho cả bốn lĩnh vực. Học sinh cần kết nối kiến thức phù hợp với nhiệm vụ, thay vì chỉ học từng khái niệm riêng lẻ. Chẳng hạn, khi thiết kế cầu giấy, các em có thể dùng toán để đo nhịp cầu, tìm hiểu lực và độ bền qua khoa học, rồi áp dụng quy trình thiết kế kỹ thuật để làm và thử mô hình.
Giáo dục STEM là phương thức giáo dục liên ngành, trong đó học sinh áp dụng kiến thức qua thực hành và giải quyết vấn đề. Vì vậy, “chương trình STEM” có thể là một chuỗi bài học, hoạt động trải nghiệm hoặc cách tổ chức nội dung trong môn học. Cụm từ này không mặc nhiên chỉ một chương trình thống nhất hay một môn học độc lập.
STEM là viết tắt của những từ nào?
STEM gồm bốn từ tiếng Anh:
- Science: Khoa học.
- Technology: Công nghệ.
- Engineering: Kỹ thuật.
- Mathematics: Toán học.
Theo một nguồn tổng hợp, Quỹ Khoa học Quốc gia Hoa Kỳ (NSF) sử dụng thuật ngữ STEM từ thập niên 1990. Các nguồn có cách ghi nhận khác nhau về thời điểm thuật ngữ xuất hiện chính xác. Vì vậy, không nên nêu một năm cụ thể nếu chưa xác định rõ nguồn gốc và cách dùng đang được đề cập.
Từ stem trong tiếng Anh có nghĩa gì?
Từ viết tắt STEM khác với từ tiếng Anh thông thường stem. Là danh từ, stem thường có nghĩa là thân hoặc cuống cây; trong một số ngữ cảnh, từ này còn chỉ phần thân hay trục của vật thể. Là động từ, stem có thể nghĩa là ngăn chặn hoặc chặn dòng chảy, như trong stem the flow. Cụm stem from có nghĩa là bắt nguồn từ. Đây là các nghĩa trong tiếng Anh, không phải định nghĩa của giáo dục STEM.
Ở Việt Nam, cần hiểu cách tổ chức giáo dục STEM trong khuôn khổ chương trình giáo dục và hướng dẫn của ngành, thay vì chỉ dựa vào tên hoạt động do một trường hay trung tâm đặt ra.
Giáo dục STEM khác cách dạy truyền thống ở mục tiêu và hoạt động nào?
Trong cách dạy theo từng môn riêng, học sinh thường học kiến thức theo bài, nghe giải thích, ghi chép rồi làm bài tập để củng cố. Với hoạt động STEM, giáo viên thường bắt đầu từ một vấn đề hoặc nhu cầu. Học sinh huy động kiến thức, đề xuất cách giải, thử nghiệm và giải thích kết quả. Hai cách tổ chức vẫn có thể bổ trợ nhau: bài học STEM cũng cần kiến thức nền và hướng dẫn rõ ràng.
| Tiêu chí | STEM | Dạy học theo cách tổ chức môn riêng |
|---|---|---|
| Thành phần | Khoa học, Công nghệ, Kỹ thuật, Toán học | Nội dung được tổ chức theo từng môn học |
| Điểm bắt đầu | Vấn đề hoặc nhu cầu thực tế | Chủ đề hoặc bài học trong môn |
| Hoạt động của học sinh | Dự đoán, thiết kế, thử nghiệm, điều chỉnh | Học kiến thức, làm bài tập, luyện tập |
| Sản phẩm hoặc minh chứng | Giải pháp, mô hình và kết quả thử nghiệm | Bài làm, bài tập hoặc bài kiểm tra |
| Đánh giá | Có thể xem xét quá trình và sản phẩm theo tiêu chí | Thường tập trung vào mức độ nắm kiến thức và bài làm |
| Ví dụ với chủ đề cây cầu | Làm cầu giấy và thử tải | Học về lực, kết cấu rồi làm bài tập |
Bảng trên mô tả những xu hướng tổ chức thường gặp, không phải ranh giới tuyệt đối. Giờ học truyền thống vẫn có thể gồm thảo luận và thực hành; giờ học STEM cũng cần hướng dẫn, kiến thức nền và đánh giá kết quả.
Dấu hiệu nhận biết một hoạt động STEM
Hãy nhìn vào cách học sinh làm việc, không chỉ nhìn thiết bị trong lớp. Hoạt động có định hướng STEM thường nêu thử thách cụ thể, yêu cầu vận dụng kiến thức và tạo cơ hội để học sinh đề xuất phương án, thử nghiệm rồi giải thích kết quả. Các em có thể làm việc nhóm, nhưng mỗi em cần có đóng góp và minh chứng học tập.
Với thử thách làm cầu giấy, học sinh chọn cách gấp hoặc cuộn giấy, dự đoán phần nào chịu lực, thử tải rồi quan sát vị trí cầu bị hỏng. Qua đó, các em vận dụng kiến thức về đo lường, hình dạng và lực mà không cần máy tính hay bộ lắp ráp chuyên dụng.
STEM không chỉ là lập trình và robot
Lập trình và robot có thể xuất hiện trong hoạt động STEM, nhưng không phải điều kiện để một bài học được xem là STEM. Công nghệ trong STEM không chỉ gồm thiết bị điện tử. Học sinh còn có thể dùng vật liệu, công cụ và quy trình phù hợp để giải quyết vấn đề.
Làm cầu giấy, thiết kế túi giảm chấn bảo vệ một vật dễ vỡ, hoặc so sánh tốc độ tan của đá trong những điều kiện khác nhau đều có thể trở thành hoạt động STEM. Điều kiện là học sinh dự đoán, thử nghiệm, ghi nhận kết quả và giải thích. Ngược lại, chỉ lắp robot theo hướng dẫn mà không hiểu nhiệm vụ hay thử phương án khác chưa chắc đã tạo được trải nghiệm học tập liên môn như mong muốn.
Bạn có thể đang thắc mắcSlay nghĩa là gì?Slay nghĩa là gì? Cách dùng và ví dụ thực tếXem câu trả lời
STEM và STEAM: khác nhau ở đâu?
STEAM bổ sung Arts vào STEM. Tùy cách tiếp cận, Arts có thể gồm nghệ thuật, thiết kế, sáng tạo và các yếu tố nhân văn. Đây không phải công thức duy nhất; Arts không chỉ là phần trang trí sản phẩm sau khi hoàn tất kỹ thuật.
| Tiêu chí | STEM | STEAM |
|---|---|---|
| Thành phần | Khoa học, Công nghệ, Kỹ thuật, Toán học | STEM kết hợp thêm Arts |
| Điểm bắt đầu | Vấn đề hoặc nhu cầu thực tế | Vấn đề thực tế, có thể thêm yêu cầu thiết kế và trải nghiệm |
| Hoạt động của học sinh | Dự đoán, thiết kế, thử nghiệm, điều chỉnh | Như STEM, đồng thời cân nhắc thiết kế và cách truyền đạt |
| Sản phẩm hoặc minh chứng | Giải pháp, mô hình và kết quả thử nghiệm | Giải pháp cùng yếu tố thiết kế hoặc trình bày |
| Đánh giá | Có thể xem xét quá trình và sản phẩm theo tiêu chí | Có thể thêm tiêu chí về thiết kế, trải nghiệm |
| Ví dụ với chủ đề cây cầu | Làm cầu giấy và thử tải | Làm cầu giấy, cân nhắc hình thức và giới thiệu thiết kế |
Khi nào nên gọi là STEM và khi nào là STEAM?
Nếu trọng tâm là cấu trúc, độ bền, vật liệu và cách đo kết quả, gọi hoạt động là STEM thường phù hợp. Nếu học sinh còn cân nhắc trải nghiệm người dùng, hình thức, cách truyền đạt ý tưởng hoặc ý nghĩa văn hóa của sản phẩm, có thể gọi đó là cách tiếp cận STEAM.
Với thử thách làm cầu, nhóm STEM có thể tập trung vào việc bắc qua một khoảng trống và chịu được tải. Nhóm STEAM giải quyết cùng thử thách, đồng thời thiết kế cầu phù hợp với bối cảnh sử dụng và trình bày ý tưởng bằng bản vẽ dễ hiểu. Không có lựa chọn nào mặc nhiên tốt hơn; mục tiêu bài học quyết định tên gọi và tiêu chí đánh giá.
Một bài học STEM hoàn chỉnh: thiết kế cầu giấy trong lớp học
Dưới đây là ví dụ thực hành có thể điều chỉnh theo độ tuổi. Mục tiêu không phải tìm nhóm làm cầu đẹp nhất, mà là giúp học sinh thiết kế, thử nghiệm và dùng bằng chứng để giải thích lựa chọn.
Mục tiêu, vật liệu và tiêu chí thử nghiệm
Mục tiêu: vận dụng đo lường, tìm hiểu lực và cấu trúc, thiết kế cầu giấy bắc qua khoảng cách định trước; ghi kết quả thử nghiệm và đề xuất cải tiến.
Vật liệu mỗi nhóm 3–4 học sinh: 10 tờ giấy A4, có thể dùng giấy đã in một mặt; khoảng 1 mét băng dính; kéo; thước; hai chồng sách làm trụ cầu; và các vật có khối lượng phù hợp để thử tải. Giáo viên cần kiểm tra an toàn khi dùng kéo, đồng thời chọn vật thử tải không gây nguy hiểm nếu rơi.
Thử thách mẫu: làm cầu bắc qua khe rộng 30 cm, chịu tải 500 g đặt giữa nhịp trong 10 giây. Đây là tiêu chí minh họa, không phải chuẩn bắt buộc cho mọi lớp. Có thể giảm tải cho học sinh nhỏ tuổi.
Tiến trình từ đặt vấn đề đến cải tiến sản phẩm
| Bước | Hoạt động của học sinh | Vai trò giáo viên | Minh chứng |
|---|---|---|---|
| Đặt vấn đề | Tìm hiểu thử thách, xác định giới hạn vật liệu và tiêu chí | Nêu tình huống, làm rõ yêu cầu và an toàn | Học sinh diễn đạt lại nhiệm vụ |
| Tìm hiểu và đề xuất | Đo khoảng cách, nhắc lại kiến thức liên quan, phác thảo phương án | Gợi hỏi về lực, hình dạng và cách kiểm tra | Bản phác thảo, dự đoán |
| Chọn giải pháp | So sánh phương án và chọn thiết kế | Hỏi vì sao nhóm chọn phương án đó | Lý do lựa chọn được ghi lại |
| Chế tạo và thử nghiệm | Làm cầu, thử tải từng mức, ghi nơi cầu hỏng | Quan sát, hỗ trợ an toàn, không làm thay | Mô hình và bảng kết quả |
| Chia sẻ và điều chỉnh | Giải thích kết quả, đề xuất cải tiến hoặc thử lại | Tổ chức trao đổi và phản hồi theo tiêu chí | Phần trình bày và đề xuất cải tiến |
Các bước này minh họa cách tổ chức hoạt động học qua thiết kế và thử nghiệm. Chúng không phải bốn bước xây dựng bài học STEM trong hướng dẫn của Bộ; quy trình đó được trình bày ở phần sau.
Nếu có khoảng 50 phút, giáo viên có thể dành một khoảng thời gian ngắn để nêu thử thách và cho học sinh tìm hiểu, phác thảo. Sau đó, các em chế tạo, thử tải, sửa một chi tiết rồi trình bày. Sản phẩm đầu ra gồm mô hình cầu, bản phác thảo, bảng ghi kết quả và lời giải thích về thiết kế. Học sinh học được từ cả dữ liệu lẫn cách nhóm sử dụng dữ liệu, kể cả khi cầu chưa đạt tải mục tiêu.
Quy trình và hình thức triển khai giáo dục STEM trong trường học
Công văn 3089/BGDĐT-GDTrH năm 2020 hướng dẫn triển khai giáo dục STEM trong giáo dục trung học. Theo tài liệu được xác thực, quy trình xây dựng bài học STEM gồm 4 bước: lựa chọn nội dung dạy học; xác định vấn đề cần giải quyết; xây dựng tiêu chí sản phẩm; thiết kế tiến trình dạy học. Đây là quy trình giáo viên dùng để chuẩn bị bài học, không phải cách đếm hoạt động của học sinh trong một tiết học.
Các bước xây dựng một bài học STEM
- Lựa chọn nội dung dạy học: xác định kiến thức trong chương trình có thể kết nối với vấn đề hoặc nhiệm vụ thực tế.
- Xác định vấn đề cần giải quyết: mô tả thử thách đủ rõ để học sinh hiểu nhiệm vụ, đồng thời dành chỗ cho nhiều phương án.
- Xây dựng tiêu chí sản phẩm: nêu trước yêu cầu có thể quan sát hoặc đo lường, cùng giới hạn về vật liệu, thời gian và an toàn.
- Thiết kế tiến trình dạy học: chuẩn bị hoạt động, câu hỏi gợi mở, cách tổ chức nhóm, vật liệu và cách thu thập minh chứng học tập.
Với bài cầu giấy, giáo viên có thể chọn nội dung về đo lường và lực, đặt nhiệm vụ làm cầu qua một khoảng trống, quy định tiêu chí chịu tải rồi lên kế hoạch để học sinh phác thảo, chế tạo, thử nghiệm và trình bày. Công văn cũng là căn cứ để xây dựng bài học. Khi lập kế hoạch, giáo viên cần xem hướng dẫn gốc và chương trình đang áp dụng.
Tổ chức hoạt động trong lớp, trải nghiệm và nghiên cứu
Hướng dẫn về giáo dục STEM trong nhà trường nêu ba mức độ hoặc hình thức triển khai: dạy học môn học theo định hướng STEM, tổ chức hoạt động trải nghiệm STEM và tổ chức hoạt động nghiên cứu khoa học kỹ thuật. Hình thức phù hợp tùy mục tiêu, cấp học và điều kiện tổ chức. Không phải trường nào cũng cần bắt đầu bằng phòng thí nghiệm chuyên biệt.
Chương trình giáo dục phổ thông 2018 được ban hành theo Thông tư 32/2018/TT-BGDĐT. Để xác nhận yêu cầu hiện hành cho một cấp học hoặc địa phương, phụ huynh và nhà trường nên đối chiếu văn bản chính thức của Bộ GD&ĐT và cơ quan quản lý liên quan. Bài viết này không xác nhận có văn bản STEM mới trong giai đoạn 2025–2026 khi chưa có nguồn chính thức được kiểm chứng. Không nên suy ra quy định mới chỉ từ quảng bá hoặc tin tức không dẫn số hiệu.
Trường có kinh phí hạn chế vẫn có thể chọn câu hỏi gắn với đời sống địa phương, tận dụng giấy, bìa, chai nhựa sạch hoặc vật liệu tái sử dụng, rồi chia học sinh thành nhóm nhỏ. Giáo viên cần kiểm soát nguy cơ từ kéo, vật nặng, nguồn điện và vật liệu không an toàn. Thiết bị đắt tiền có thể mở thêm lựa chọn, nhưng không thay thế mục tiêu rõ ràng, kiến thức phù hợp và quy trình thử nghiệm.
Đánh giá học sinh trong bài học STEM bằng tiêu chí quan sát được
Đánh giá nên xét cả quá trình lẫn sản phẩm. Giáo viên có thể quan sát cách học sinh hiểu thử thách, vận dụng kiến thức, so sánh phương án, hợp tác, ghi dữ liệu và giải thích lần cải tiến tiếp theo. Công bố tiêu chí trước khi bắt đầu giúp học sinh biết điều gì được đánh giá.
Mini-rubric cho dự án cầu giấy
| Tiêu chí | Minh chứng quan sát | Đạt tốt | Đang phát triển |
|---|---|---|---|
| Hiểu vấn đề | Nhắc lại nhiệm vụ và giới hạn | Nêu đúng khoảng vượt, tải thử và vật liệu | Cần giáo viên nhắc lại yêu cầu |
| Vận dụng kiến thức | Giải thích lựa chọn thiết kế | Liên hệ kết cấu hoặc hình dạng với kết quả thử | Chọn theo cảm tính, chưa giải thích được |
| Phương án | Bản vẽ hoặc ghi chép trước khi làm | Đề xuất và so sánh phương án | Có ý tưởng nhưng chưa ghi lại hoặc so sánh |
| Thử nghiệm | Ghi mức tải và nơi cầu hỏng | Dùng kết quả để nhận ra điểm yếu | Thử nhưng ít ghi chép |
| Cải tiến | Thay đổi dựa trên quan sát | Nêu rõ sửa gì và vì sao | Làm lại nhưng chưa liên hệ với kết quả |
| Hợp tác, trình bày | Quan sát phân công và phần giải thích | Các thành viên có đóng góp, nhóm nêu được căn cứ | Một vài thành viên làm phần lớn hoặc nhóm chưa giải thích rõ |
Giáo viên có thể quy đổi rubric thành điểm theo yêu cầu đánh giá của lớp; bảng minh họa này không đưa ra một thang điểm duy nhất. Không nên chấm chủ yếu theo độ đẹp, chi phí hay độ phức tạp của mô hình. Bản phác thảo, nhật ký thử, bảng dữ liệu, quan sát hoạt động nhóm và phần trình bày đều có thể làm minh chứng. Một lần thử thất bại vẫn có giá trị nếu học sinh chỉ ra điều đã xảy ra và dựa vào bằng chứng để đề xuất bước tiếp theo.
Học STEM có ích gì, bằng chứng nào đáng tin và ai có thể bắt đầu?
Hoạt động STEM tạo cơ hội để học sinh vận dụng kiến thức, hợp tác, thử nghiệm và giải quyết vấn đề. Mức độ học được phụ thuộc vào mục tiêu, cách hướng dẫn, thời gian thực hành và đánh giá. Một hoạt động STEM bất kỳ không bảo đảm học sinh giỏi hơn; cũng không nên khẳng định hiệu quả định lượng khi chưa có nghiên cứu phù hợp về mẫu, bối cảnh và cách đo. Bài viết không dẫn số liệu nghiên cứu định lượng để kết luận thành tích học tập tăng ở mức nào.
Hoạt động STEM tại nhà và ở trường ngân sách thấp
Phụ huynh có thể bắt đầu bằng hoạt động ngắn, dùng vật liệu sẵn có. Chẳng hạn, cùng trẻ làm thuyền giấy, dự đoán hình dạng nào chở được nhiều đồng xu hơn, thử thuyền trên chậu nước rồi ghi kết quả. Hoặc quan sát bóng nắng vào những thời điểm khác nhau và vẽ lại vị trí bóng. Người lớn có thể hỏi: “Con dự đoán điều gì?”, “Mình đo thế nào?” và “Con sẽ đổi gì ở lần sau?” Hãy để trẻ tự làm sản phẩm.
Ở trường, giáo viên có thể chọn vật liệu tái sử dụng sạch, chia nhóm và đặt tiêu chí phù hợp với nguồn lực. Tập huấn hữu ích khi giúp giáo viên kết nối hoạt động với kiến thức chương trình, tổ chức thiết kế và thử nghiệm, bảo đảm an toàn, quản lý làm việc nhóm và đánh giá theo tiêu chí cụ thể. Yêu cầu tập huấn chính thức cần được đối chiếu với hướng dẫn hiện hành của ngành giáo dục. Không nên tự gán một khung năng lực hoặc chứng chỉ nếu chưa có căn cứ.
Ngành STEM gồm những nhóm ngành nào?
“Ngành STEM” thường chỉ các ngành học thuộc hoặc có liên hệ với khoa học tự nhiên, công nghệ thông tin, kỹ thuật và toán học ứng dụng. Một số ví dụ là vật lý, sinh học, khoa học máy tính, kỹ thuật điện, kỹ thuật xây dựng và phân tích dữ liệu. Tên ngành và nội dung đào tạo thay đổi giữa các trường; nghề nghiệp cũng trải rộng từ nghiên cứu, phát triển phần mềm đến thiết kế kỹ thuật. STEM vì thế không phải tên của một ngành duy nhất.
Để tìm hiểu, học sinh có thể để ý mình thích đặt câu hỏi về tự nhiên, xây dựng giải pháp, làm việc với máy tính hay phân tích số liệu. Phụ huynh và giáo viên có thể giúp các em thử nhiều hoạt động trước khi gắn sở thích với một ngành cụ thể. Như vậy, trọng tâm vẫn là học hỏi và khám phá, thay vì biến STEM thành nhãn nghề nghiệp hay một khóa học bắt buộc.
Bạn có thể đang thắc mắcChu pa pi nha nhố nghĩa là gì?Chu pa pi nha nhố nghĩa là gì? Nguồn gốc và cách dùngXem câu trả lời
Câu hỏi thường gặp
Học STEM có tác dụng gì với học sinh?
Hoạt động STEM tạo cơ hội để học sinh vận dụng kiến thức, hợp tác, thử nghiệm và giải thích cách giải quyết vấn đề. Mức độ tác động phụ thuộc thiết kế bài học, cách hướng dẫn và cách đánh giá; không nên xem đây là bảo đảm tự động cho kết quả học tập tốt hơn.
Có thể cho trẻ bắt đầu học STEM tại nhà mà không mua robot không?
Có. Phụ huynh có thể dùng giấy, bìa hoặc vật liệu tái sử dụng để cùng trẻ làm thuyền giấy thử tải, cầu giấy hoặc quan sát bóng nắng, rồi hỏi trẻ dự đoán và cải tiến.
Giáo viên cần được tập huấn gì để dạy STEM?
Giáo viên cần biết thiết kế thử thách gắn với kiến thức chương trình, hướng dẫn quá trình thiết kế và thử nghiệm, bảo đảm an toàn, tổ chức làm việc nhóm và đánh giá bằng tiêu chí rõ ràng. Nội dung tập huấn cụ thể nên đối chiếu với hướng dẫn hiện hành của ngành giáo dục.
Ngành STEM gồm những ngành học và nghề nghiệp nào?
Các nhóm phổ biến gồm khoa học tự nhiên, công nghệ thông tin, kỹ thuật và toán học hoặc toán ứng dụng. Nghề nghiệp trải rộng từ nghiên cứu, phát triển phần mềm và kỹ thuật đến phân tích dữ liệu; tên ngành và yêu cầu đào tạo tùy trường, lĩnh vực.