Các đơn vị đo lường là gì? Bảng quy đổi SI, Anh-Mỹ và dữ liệu số

Đơn vị đo lường là đại lượng được chọn làm chuẩn để so sánh và biểu thị giá trị của các đại lượng cùng loại. Một số đo gồm giá trị số và đơn vị (ví dụ: 5 m). Hệ đo lường quốc tế SI có 7 đơn vị cơ bản: mét, kilôgam, giây, ampe, kelvin, mol và candela.

Đơn vị đo lường là gì? Định nghĩa, số đo và lý do cần chuẩn chung

Đơn vị đo lường (tiếng Anh: unit of measurement) là đại lượng được chọn làm chuẩn để so sánh và biểu thị giá trị của những đại lượng cùng loại. Một số đo gồm giá trị số và đơn vị. Chẳng hạn, 5 m nghĩa là độ dài bằng 5 lần mét.

Đại lượng, đơn vị và số đo: ba khái niệm hay bị lẫn

Khi nói chiếc bàn dài 2 m, độ dài là đại lượng cần đo, mét là đơn vị, còn 2 m là số đo. Thước kẻ giúp ta đo; bản thân chiếc thước không phải đơn vị mét.

Dùng chung đơn vị giúp người mua, người bán, người xây dựng và nhà nghiên cứu hiểu kết quả theo cùng một cách. Nếu chỉ ghi một vật dài “5” mà không nêu mét, centimet hay inch, người đọc sẽ không biết vật dài bao nhiêu.

Trong vật lý, kg đo khối lượng, không phải trọng lượng. Trọng lượng là lực, thường được đo bằng newton (N). Một vật 10 kg có trọng lượng khoảng 98,1 N trên Trái Đất. Phần riêng bên dưới trình bày phép tính này.

Bốn nhóm hệ đơn vị bạn sẽ gặp trong bài này

  • Hệ đo lường quốc tế SI: được dùng rộng rãi trong khoa học và đời sống, gồm các đơn vị cơ bản và đơn vị dẫn xuất.
  • Đơn vị truyền thống Việt Nam: như sào, mẫu, cân và lạng; ý nghĩa có thể khác nhau tùy vùng hoặc thời kỳ.
  • Đơn vị Anh-Mỹ: như inch, foot, pound và gallon; cần phân biệt một số đơn vị Anh với đơn vị Mỹ.
  • Đơn vị dữ liệu số: như bit, byte và các bội số của chúng; cần phân biệt cách tính thập phân với nhị phân.

Bảng dưới đây giúp bạn chọn đơn vị theo đại lượng rồi tra cách đổi. Lít và byte cũng có mặt vì quen thuộc, dù không phải đơn vị cơ bản SI.

Đại lượng Đơn vị tra cứu Ký hiệu Tên tiếng Anh Ví dụ
Độ dài mét m metre / meter The table is 2 metres long. — Cái bàn dài 2 mét.
Khối lượng kilôgam kg kilogram She weighs 55 kilograms. — Cô ấy nặng 55 kg.
Thời gian giây s second The test takes 30 seconds. — Bài kiểm tra mất 30 giây.
Nhiệt độ kelvin; đời sống thường dùng độ Celsius K; °C kelvin; degree Celsius The water is at 20 degrees Celsius. — Nước ở 20 độ C.
Dòng điện ampere A ampere The current is 2 amperes. — Dòng điện có cường độ 2 ampe.
Diện tích mét vuông m² square metre The room is 20 square metres. — Căn phòng rộng 20 m².
Thể tích mét khối; thường gặp lít m³; L cubic metre; litre The bottle holds 1.5 litres. — Chai chứa 1,5 lít.
Tốc độ mét trên giây m/s metre per second The speed is 5 metres per second. — Tốc độ là 5 mét mỗi giây.
Lực newton N newton A force of 98 newtons acts on it. — Một lực 98 newton tác dụng lên vật.
Năng lượng joule J joule It uses 2,000 joules of energy. — Nó tiêu thụ 2.000 joule năng lượng.
Dữ liệu số byte B byte The file is 5 megabytes. — Tệp có dung lượng 5 megabyte.

Hệ đo lường quốc tế SI: 7 đơn vị cơ bản, định nghĩa lại năm 2019 và đơn vị dẫn xuất

Bảng 7 đơn vị cơ bản SI và hằng số định nghĩa từ 2019

Hệ đo lường quốc tế SI có 7 đơn vị cơ bản, tương ứng với bảy đại lượng cơ bản. Bảng sau ghi tên, ký hiệu và hằng số làm cơ sở định nghĩa từng đơn vị trong SI hiện đại.

Đại lượng cơ bản Đơn vị tiếng Việt Tên tiếng Anh Ký hiệu Hằng số định nghĩa
Thời gian giây second s Tần số chuyển tiếp siêu tinh tế của nguyên tử cesium-133: ΔνCs = 9.192.631.770 Hz
Độ dài mét metre m Tốc độ ánh sáng trong chân không: c = 299.792.458 m/s
Khối lượng kilôgam kilogram kg Hằng số Planck: h = 6,62607015 × 10⁻³⁴ J·s
Cường độ dòng điện ampe ampere A Điện tích nguyên tố: e = 1,602176634 × 10⁻¹⁹ C
Nhiệt độ nhiệt động lực học kelvin kelvin K Hằng số Boltzmann: k = 1,380649 × 10⁻²³ J/K
Lượng chất mol mole mol Hằng số Avogadro: NA = 6,02214076 × 10²³ mol⁻¹
Cường độ sáng candela candela cd Hiệu suất phát sáng Kcd = 683 lm/W, với bức xạ đơn sắc tần số 540 × 10¹² Hz
Dụng cụ chuẩn trong phòng đo lường gợi ý hệ đơn vị SI hiện đại
Hệ SI hiện đại gắn với các chuẩn đo chính xác. (Nguồn: vaninox)

Các giá trị trong bảng được ấn định chính xác, nhưng bạn không cần nhớ hết để làm bài đổi đơn vị phổ thông. Chẳng hạn, 2 m bằng 200 cm vì 1 m bằng 100 cm.

Đại hội Cân đo Quốc tế (CGPM) lần thứ 26 thông qua hệ định nghĩa sửa đổi năm 2018; hệ này có hiệu lực từ ngày 20/5/2019. Theo cách định nghĩa mới, các đơn vị gắn với những hằng số có giá trị cố định. Kilogram không còn dựa trên khối trụ chuẩn bạch kim–iridi lưu giữ ở Pháp. Cục Cân đo Quốc tế (BIPM) duy trì tài liệu về SI, còn CGPM thông qua các quyết định liên quan đến hệ này.

Viết đúng kelvin

Đơn vị là kelvin, ký hiệu K, không viết °K. Kelvin và độ Celsius đều biểu thị được khoảng chênh lệch nhiệt độ: chênh 1 K bằng chênh 1 °C, dù hai thang có điểm bắt đầu khác nhau.

Đơn vị dẫn xuất: từ newton đến pascal

Trong vật lý, đơn vị đo lường không chỉ gồm bảy đơn vị cơ bản. Đơn vị dẫn xuất hình thành khi kết hợp các đơn vị cơ bản theo quan hệ giữa những đại lượng:

  • Diện tích: m²; thể tích: m³; tốc độ: m/s.
  • Lực: newton, 1 N = 1 kg·m/s².
  • Năng lượng: joule, 1 J = 1 N·m (trên nhãn thực phẩm bạn còn gặp kilocalorie, viết tắt kcal).
  • Công suất: watt, 1 W = 1 J/s.
  • Áp suất: pascal, 1 Pa = 1 N/m².
  • Tần số: hertz, 1 Hz = 1/s.
  • Hiệu điện thế: volt, 1 V = 1 W/A.

Chẳng hạn, lực 2 N tác dụng vuông góc và phân bố đều trên diện tích 1 m² tạo ra áp suất 2 Pa.

Tiền tố SI cho biết bội số thập phân của đơn vị. Một số tiền tố thường gặp là nano (n, 10⁻⁹), micro (µ, 10⁻⁶), mili (m, 10⁻³), kilo (k, 10³), mega (M, 10⁶) và giga (G, 10⁹). Ví dụ: 1 nm = 0,000000001 m; 1 µm = 0,000001 m; 1 mm = 0,001 m; 1 km = 1.000 m; 1 MHz = 1.000.000 Hz; 1 GHz = 1.000.000.000 Hz. Chữ hoa và chữ thường trong ký hiệu có ý nghĩa khác nhau, không thể tùy ý thay thế.

Thước dây và các dụng cụ đo kích thước khác nhau trên bàn làm việc
Tiền tố thập phân giúp cùng một đơn vị bao phủ nhiều cỡ khác nhau. (Nguồn: edu)

Đơn vị đo lường hợp pháp ở Việt Nam và văn bản còn hiệu lực

Luật Đo lường số 04/2011/QH13, có hiệu lực từ ngày 1/7/2012, là văn bản nền tảng để tra cứu quy định về đo lường tại Việt Nam. Nghị định 86/2012/NĐ-CP quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của luật. Bộ TCVN 7870 về đại lượng và đơn vị có liên hệ với bộ tiêu chuẩn quốc tế ISO 80000. Tiêu chuẩn kỹ thuật và văn bản quy phạm pháp luật là hai loại tài liệu khác nhau.

Tài liệu cũ có thể nhắc Nghị định 65/2001/NĐ-CP hoặc Quyết định 381/1991, nhưng không nên mặc nhiên xem đây là căn cứ đang áp dụng. Nếu cần xác định đơn vị đo lường hợp pháp cho một hồ sơ cụ thể, hãy tra tình trạng hiệu lực và các sửa đổi trên Cơ sở dữ liệu quốc gia về văn bản pháp luật. Nội dung tại đây chỉ phục vụ tham khảo học tập.

Bảng quy đổi theo bậc: độ dài, khối lượng, thời gian, diện tích, thể tích

Bảng độ dài và khối lượng: hệ số 10 giữa hai bậc liền kề

Trong dãy độ dài km–hm–dam–m–dm–cm–mm, mỗi bậc liền kề hơn kém nhau 10 lần. Dãy khối lượng dưới đây cũng chia theo bậc 10, tiện cho việc tra cứu.

Bậc Độ dài Giá trị theo mét Khối lượng Giá trị theo kilogram Tên tiếng Anh và ví dụ
1 km 1.000 m tấn (t) 1.000 kg kilometre; tonne: 1 t = 1.000 kg
2 hm 100 m tạ 100 kg hectometre; 2 tạ = 200 kg
3 dam 10 m yến 10 kg decametre; 3 yến = 30 kg
4 m 1 m kg 1 kg metre; kilogram: 2 m = 200 cm
5 dm 0,1 m hg 0,1 kg decimetre; hectogram: 1 hg = 100 g
6 cm 0,01 m dag 0,01 kg centimetre; decagram: 1 dag = 10 g
7 mm 0,001 m g 0,001 kg millimetre; gram: 750 g = 0,75 kg
Thước mét và quả cân xếp theo bậc lớn nhỏ minh họa quy đổi
Dãy độ dài và khối lượng đổi theo bậc mười. (Nguồn: thuthuatphanmem)

Cách đổi trong hai dãy trên: đếm số bậc. Chuyển sang đơn vị nhỏ hơn thì nhân 10 cho mỗi bậc; chuyển sang đơn vị lớn hơn thì chia 10 cho mỗi bậc.

  1. Xác định đại lượng và đơn vị

    Với 3,5 km sang m, ta đổi độ dài; km và m cách nhau ba bậc.


  2. Chọn hướng đổi

    Mét nhỏ hơn kilômét, nên số đo tính bằng mét sẽ lớn hơn.


  3. Tính và kiểm tra

    Nhân 3,5 với 10³: kết quả là 3.500 m.

Đổi theo chiều ngược lại: 450 mm ÷ 1.000 = 0,45 m; bạn cũng có thể kiểm tra bằng cách đổi 450 mm = 45 cm = 0,45 m. Với khối lượng, 2,4 tạ = 2,4 × 100 = 240 kg. Khi cộng số đo gồm nhiều đơn vị, hãy đổi về cùng một đơn vị trước: 7 m 5 cm = 700 cm + 5 cm = 705 cm.

Thời gian: vì sao giờ, phút, giây không theo bậc 10

Thời gian thường chia theo bậc 60: 1 giờ (h) = 60 phút (min), 1 phút = 60 giây (s). Vì vậy, 1 giờ = 3.600 giây và 1 ngày = 86.400 giây. Cách chia này bắt nguồn từ truyền thống dùng hệ đếm cơ số 60. Giây là đơn vị cơ bản SI; phút và giờ là các đơn vị ngoài SI được chấp nhận dùng cùng SI.

Ví dụ: 2 h 15 min = 2 × 3.600 + 15 × 60 = 8.100 s. Không dùng quy tắc nhân 10 của bảng độ dài để đổi thời gian.

Đồng hồ analog và đồng hồ cát tượng trưng cho đo thời gian
Giờ, phút, giây theo truyền thống bậc sáu mươi. (Nguồn: voh)

Diện tích hơn kém 100 lần, thể tích hơn kém 1.000 lần: lý do và ví dụ

Diện tích có hai chiều. Vì 1 m = 10 dm nên 1 m² = 10 dm × 10 dm = 100 dm². Tương tự, 1 m² = 10.000 cm². Trong dãy km²–hm²–dam²–m²–dm²–cm²–mm², hai bậc liền kề hơn kém nhau 100 lần.

Đơn vị diện tích Quan hệ thường dùng Ví dụ
Mét vuông 1 m² = 100 dm² = 10.000 cm² 2 m² = 20.000 cm²
Hecta (ha) 1 ha = 10.000 m² 2,5 ha = 25.000 m²
Kilomét vuông 1 km² = 1.000.000 m² = 100 ha 0,5 km² = 50 ha

Thể tích có ba chiều. Từ 1 m = 10 dm, ta có 1 m³ = 10 × 10 × 10 = 1.000 dm³. Vì thế, hai bậc liền kề trong dãy đơn vị thể tích theo mét hơn kém nhau 1.000 lần.

Đơn vị thể tích Quan hệ thường dùng Ví dụ
Mét khối 1 m³ = 1.000 dm³ = 1.000 L 0,6 m³ = 600 L
Đềximét khối 1 dm³ = 1 L 3 dm³ = 3 L
Xentimét khối 1 cm³ = 1 mL 250 cm³ = 250 mL
Ca đong trong suốt và khối gỗ minh họa thể tích theo ba chiều
Thể tích ba chiều khiến bậc đổi lớn hơn diện tích. (Nguồn: fptshop)

Quy tắc nhân hoặc chia theo bậc chỉ phù hợp với các dãy thập phân vừa nêu. Với thời gian, nhiệt độ hay đơn vị truyền thống, hãy tra đúng quan hệ riêng, đừng mặc định hệ số 10.

Nhìn nhanhCác đơn vị đo lường là gì? Bảng quy đổi SI, Anh-Mỹ và dữ liệu số
(Nguồn: ynghia.net)

Khối lượng (kg) khác trọng lượng (N) thế nào: ví dụ vật 10 kg

Công thức P = m·g và ví dụ vật 10 kg

Khối lượng (mass) cho biết mức quán tính của vật, thường đo bằng kg. Trọng lượng (weight) là lực hấp dẫn tác dụng lên vật, đo bằng N. Trong cách tính gần đúng thông dụng gần bề mặt một thiên thể, P = m × g; ở đây, m là khối lượng và g là gia tốc trọng trường tại nơi đo.

Xét một vật có khối lượng 10 kg:

  • Trên Trái Đất, lấy g ≈ 9,81 m/s²: P ≈ 10 × 9,81 = 98,1 N.
  • Nếu đề bài cho g = 10 m/s²: P = 100 N.
  • Trên Mặt Trăng, lấy g ≈ 1,62 m/s²: P ≈ 16,2 N; khối lượng của vật vẫn là 10 kg.
Cân lò xo và quả nặng thể hiện khác biệt khối lượng với trọng lượng
Khối lượng giữ nguyên, trọng lượng đổi theo gia tốc trọng trường. (Nguồn: vatly247)

Vì thế, nếu dùng thuật ngữ vật lý theo nghĩa lực, nói “kg là đơn vị đo trọng lượng” là sai. Khi làm bài, hãy dùng giá trị g đề bài cung cấp. Lấy g = 10 giúp tính nhanh nhưng kết quả chỉ xấp xỉ so với 9,81.

Cân nặng trong đời thường: nói khối lượng hay trọng lượng

Trong giao tiếp, câu “cân nặng 50 kg” vẫn được hiểu là người đó có khối lượng 50 kg. Khi cần chính xác về vật lý, hãy ghi khối lượng bằng kg và trọng lượng bằng N.

Cân lò xo đo lực, nên số chỉ của cùng một vật thay đổi theo gia tốc trọng trường. Cân đòn so sánh vật với quả cân; nếu cả hai cùng chịu gia tốc trọng trường tại nơi cân, cân cho cùng kết quả khối lượng. Bạn cũng có thể gặp kilogram-force (kgf), một đơn vị lực ngoài SI: 1 kgf = 9,80665 N.

Đơn vị truyền thống Việt Nam: mẫu, sào, công, lạng, cân, thúng, đấu quy đổi ra SI

Diện tích đất: mẫu, sào, công theo Bắc–Trung–Nam

Đơn vị đo lường cổ ở Việt Nam không có một giá trị chung cho mọi địa phương và thời kỳ. Những con số sau là quy ước tham khảo thường gặp, không thay thế diện tích đo đạc chính thức.

Đơn vị Giá trị tham khảo Vùng hoặc ngữ cảnh
Sào khoảng 360 m² Bắc Bộ; thường tính 10 sào bằng 1 mẫu
Mẫu khoảng 3.600 m² Theo cách tính sào Bắc Bộ nêu trên
Sào khoảng 500 m² Một cách tính thường gặp ở Trung Bộ; từng địa phương có thể khác
Mẫu khoảng 5.000 m² Theo cách tính 10 sào Trung Bộ nêu trên
Công đất khoảng 1.000 m² Cách gọi thường gặp ở Nam Bộ
Công lớn khoảng 1.296 m² Một cách dùng ở Nam Bộ; cần hỏi rõ địa phương
Ruộng đất Việt Nam nhìn từ trên cao gợi ý đơn vị đo diện tích
Sào, mẫu và công đất gắn với đo đạc ruộng đất theo vùng. (Nguồn: csurvey)

Với quy ước Bắc Bộ, 3 sào tương ứng 3 × 360 = 1.080 m², hay 0,108 ha. Nếu lấy quy ước 500 m² mỗi sào, diện tích là 3 × 500 = 1.500 m², hay 0,15 ha. Kết quả khác nhau vì giá trị đơn vị theo địa phương khác nhau, không phải do phép nhân.

Khối lượng và dung tích: cân, lạng, thúng, đấu

Ở chợ hiện nay, 1 cân thường chỉ 1 kg và 1 lạng chỉ 100 g. Vậy 3 lạng thịt là 300 g, hay 0,3 kg. Nhưng khi đọc văn liệu cũ, đừng mặc định “lạng” có giá trị như cách dùng ở chợ ngày nay.

Một quy ước cân ta cũ thường được nhắc đến là 1 cân gồm 16 lạng, khoảng 604,5 g; theo quy ước ấy, 1 lạng cũ khoảng 37,8 g. Đơn vị cũ thay đổi theo thời kỳ và tài liệu, nên hãy kiểm tra văn cảnh gốc trước khi dùng con số này.

Thúng và đấu có thể chỉ dụng cụ hoặc lượng chứa trong dụng cụ đong thóc, gạo. Dung tích không thống nhất giữa các nơi, vì vậy không thể đổi chắc chắn sang lít chỉ dựa vào tên gọi. Chẳng hạn, nếu một chiếc đấu cụ thể chứa 2 L, thì 3 đấu đầy theo đúng dụng cụ đó là 6 L; kết quả này không tự động áp dụng cho đấu ở nơi khác.

Cách tra khi gặp đơn vị cổ trong văn bản hoặc sổ đất

Thước ta cũng thay đổi theo vùng và thời kỳ; một giá trị tham khảo là khoảng 0,4 m. Theo quy ước này, 2 thước khoảng 0,8 m. Cần đọc đơn vị “tấc” theo ngữ cảnh văn bản, không nên đồng nhất mọi cách dùng cổ với tấc 10 cm trong cách nói hiện nay.

Tra vùng trước khi tính

Với giấy tờ đất đai, hợp đồng hoặc văn liệu cũ, hãy xác định địa phương, thời kỳ và cách định nghĩa trong hồ sơ; ưu tiên số liệu đo đạc chính thức bằng m² hoặc ha. Đừng áp một giá trị sào, công hay thước cho mọi nơi.

Quy đổi hai chiều giữa hệ mét và hệ Anh-Mỹ, kèm nhiệt độ °C, K, °F

Bảng Anh-Mỹ ↔ hệ mét: tra cả hai chiều

Các bội số thập phân giúp đổi bậc trong hệ mét thuận tiện hơn. Hệ Anh và hệ đo lường thông dụng tại Mỹ có những hệ số riêng. Đặc biệt, gallon Anh và gallon Mỹ có dung tích khác nhau dù cùng tên.

Đại lượng Đơn vị Anh-Mỹ Sang hệ mét Từ hệ mét sang Anh-Mỹ Ví dụ tính
Độ dài inch (in) 1 in = 2,54 cm 1 cm ≈ 0,3937 in 12 in = 30,48 cm
Độ dài foot, số nhiều feet (ft) 1 ft = 0,3048 m 1 m ≈ 3,2808 ft 6 ft = 1,8288 m
Độ dài yard (yd) 1 yd = 0,9144 m 1 m ≈ 1,0936 yd 2 yd = 1,8288 m
Quãng đường mile (mi) 1 mi = 1,609344 km 1 km ≈ 0,6214 mi 26,2 mi ≈ 42,16 km
Khối lượng pound (lb) 1 lb = 0,45359237 kg 1 kg ≈ 2,2046 lb 70 kg ≈ 154,3 lb
Thể tích US liquid gallon 1 US gal ≈ 3,785 L 1 L ≈ 0,2642 US gal 10 US gal ≈ 37,85 L
Thể tích imperial gallon 1 UK gal ≈ 4,546 L 1 L ≈ 0,2200 UK gal 10 UK gal ≈ 45,46 L
Thước dây, thước gấp và bình chứa gợi ý đổi hệ Anh Mỹ sang mét
Hệ Anh Mỹ có nhiều hệ số riêng cần tra hai chiều. (Nguồn: toomva)

Các quan hệ inch–centimet, foot–mét và yard–mét trong bảng là chính xác. Những hệ số chiều ngược có dấu ≈ đã được làm tròn. Nếu cần độ chính xác cao, hãy dùng hệ số đầy đủ và chỉ làm tròn ở kết quả cuối.

Đổi chiều cao 1,75 m sang foot: 1,75 ÷ 0,3048 ≈ 5,741 ft. Phần lẻ 0,741 ft tương đương khoảng 8,9 in, nên có thể ghi gần đúng 5 ft 9 in. Theo chiều ngược lại, 12 in × 2,54 = 30,48 cm; còn 30,48 cm ÷ 2,54 = 12 in.

Celsius, Kelvin và Fahrenheit: công thức và ví dụ

Không thể đổi nhiệt độ giữa ba thang chỉ bằng cách nhân hoặc chia, vì chúng có các điểm mốc khác nhau:

  • Từ Celsius sang Fahrenheit: °F = °C × 9/5 + 32.
  • Từ Fahrenheit sang Celsius: °C = (°F − 32) × 5/9.
  • Từ Celsius sang kelvin: K = °C + 273,15; chiều ngược lại: °C = K − 273,15.

Ví dụ: 37 °C = 98,6 °F = 310,15 K. Đổi ngược, (98,6 − 32) × 5/9 = 37 °C. Mốc 0 K tương ứng −273,15 °C. Độ Celsius — hay độ C trong tiếng Anh — thường dùng khi nói về thời tiết và sinh hoạt; kelvin phổ biến trong khoa học, nhất là khi công thức yêu cầu nhiệt độ nhiệt động lực học.

Nhiệt kế và cốc nước minh họa ba thang nhiệt độ
Celsius, kelvin và Fahrenheit không đổi bằng một phép nhân đơn giản. (Nguồn: thuanphatvalve)

Gallon Mỹ và gallon Anh: dễ nhầm khi đọc nhãn xăng và thể tích

Một gallon chất lỏng Mỹ khoảng 3,785 L, còn một gallon Anh khoảng 4,546 L. Nếu nhãn chỉ ghi “10 gal”, hãy xác định hệ đo trước: thể tích tương ứng khoảng 37,85 L hoặc 45,46 L. Ounce cũng có biến thể theo khối lượng hoặc thể tích (xem thêm ounce nghĩa là gì), nên cần đọc đầy đủ tên đơn vị và ngữ cảnh.

Đơn vị dữ liệu số: bit, byte, KB và KiB khác nhau ở đâu

Bit, byte và các bậc KB–MB–GB–TB

Bit thường ký hiệu b, còn byte ký hiệu B. Một byte gồm 8 bit, nên 16 bit = 2 byte. Chữ hoa và chữ thường đặc biệt quan trọng khi đọc tốc độ mạng.

Theo tiền tố thập phân, 1 KB = 1.000 B; 1 MB = 1.000.000 B; 1 GB = 1.000.000.000 B; 1 TB = 1.000.000.000.000 B. Theo cách tính này, 5 MB = 5.000.000 byte. Tiền tố SI kilo viết bằng chữ k thường, nhưng trong dung lượng dữ liệu, dạng KB với chữ K hoa vẫn rất phổ biến.

Chip nhớ và sợi cáp dữ liệu gợi ý bit với byte
Bit và byte là nền của mọi bậc dung lượng số. (Nguồn: maytinhdaiviet)

KiB, MiB, GiB theo IEC: khi nào dùng

Các tiền tố nhị phân do IEC chuẩn hóa giúp phân biệt bội số nhị phân với bội số thập phân:

Đơn vị thập phân Giá trị Đơn vị nhị phân Giá trị
1 KB 1.000 B 1 KiB 1.024 B
1 MB 1.000.000 B 1 MiB 1.048.576 B
1 GB 1.000.000.000 B 1 GiB 1.073.741.824 B
Ổ cứng mở và đĩa từ phản chiếu minh họa dung lượng lưu trữ
KB và KiB khác nhau ở cách tính thập phân hay nhị phân. (Nguồn: minhancomputer)

Chẳng hạn, 2 MiB = 2 × 1.048.576 = 2.097.152 B, không phải 2.000.000 B. Nhà sản xuất ổ lưu trữ thường ghi dung lượng theo hệ thập phân, trong khi một số phần mềm tính theo nhị phân. Ổ ghi 500 GB tương đương 500.000.000.000 ÷ 1.073.741.824 ≈ 465,7 GiB. Chênh lệch này không có nghĩa ổ bị thiếu dung lượng; phần mềm cũng có thể dùng nhãn khác nhau, vì vậy hãy kiểm tra cách tính.

Nhìn kỹ chữ i và chữ hoa

MB khác MiB; Mbps khác MB/s. Khi so sánh thông số, hãy đổi về cùng đơn vị thay vì chỉ nhìn các con số.

Mbps và MB/s: hai đơn vị dễ nhầm

Mbps là megabit mỗi giây; MB/s là megabyte mỗi giây. Về số học, 100 Mbps ÷ 8 = 12,5 MB/s theo hệ thập phân. Đây là mức quy đổi lý thuyết, không phải cam kết về tốc độ tải tệp thực tế: giao thức truyền, đường truyền và máy chủ đều có thể khiến tốc độ đo được thấp hơn.

Cáp mạng và đèn router mờ minh họa megabit và megabyte mỗi giây
Mbps và MB/s dễ nhầm vì chỉ khác nhau một bậc ký hiệu. (Nguồn: baophong)

Tên tiếng Anh của đơn vị đo lường, cách đọc và câu ví dụ

Từ vựng nền: unit, measure, convert, metric

Tiếng Anh Nghĩa tiếng Việt Ví dụ ngắn
unit of measurement đơn vị đo lường A metre is a unit of measurement. — Mét là một đơn vị đo lường.
measure đo; phép đo Measure the table. — Hãy đo cái bàn.
convert quy đổi Convert metres to centimetres. — Đổi mét sang centimet.
metric system hệ mét This ruler uses the metric system. — Thước này dùng hệ mét.
imperial system hệ đo lường Anh The imperial system includes the imperial gallon. — Hệ Anh có gallon Anh.
base unit đơn vị cơ bản The second is an SI base unit. — Giây là một đơn vị cơ bản SI.
derived unit đơn vị dẫn xuất The newton is a derived unit. — Newton là đơn vị dẫn xuất.
conversion factor hệ số quy đổi Use the correct conversion factor. — Hãy dùng đúng hệ số quy đổi.
Sổ tay trắng, bút và dụng cụ đo gợi ý học từ vựng đo lường
Học tên đơn vị tiếng Anh đi cùng với dụng cụ thật. (Nguồn: violet)

Tên và cách đọc 7 đơn vị SI

Phiên âm dưới đây tham khảo cách đọc Anh-Anh thông dụng; phát âm thực tế có thể khác tùy giọng.

Đơn vị Tiếng Anh Phiên âm tham khảo
Mét metre /ˈmiːtə/
Kilôgam kilogram /ˈkɪləɡræm/
Giây second /ˈsekənd/
Ampe ampere /ˈæmpɪə/
Kelvin kelvin /ˈkelvɪn/
Mol mole /məʊl/
Candela candela /kænˈdelə/

Anh-Anh thường viết metre, litre, kilometre, còn Anh-Mỹ thường viết meter, liter, kilometer. Ký hiệu m, L và km không đổi theo chính tả. Tên đầy đủ thường có dạng số nhiều sau số lớn hơn một: 5 kilometres. Ký hiệu không thêm s: viết 5 km, không viết 5 kms.

Câu mẫu dùng trong đời sống và học tập

  • The room is 5 metres long. — Căn phòng dài 5 mét.
  • Please convert 3 pounds to kilograms. — Hãy đổi 3 pound sang kilôgam.
  • The recipe needs 250 millilitres of milk. — Công thức cần 250 mililít sữa.
  • He weighs 60 kilograms. — Anh ấy nặng 60 kilôgam.

Trong tiếng Anh, số thập phân thường dùng dấu chấm: 2.54 đọc là two point five four. Trong tiếng Việt, cùng số đó thường viết 2,54. Thông thường, đặt dấu cách giữa số và ký hiệu đơn vị, như 5 km, 20 °C và 310 K; chữ hoa, chữ thường trong ký hiệu cần được giữ đúng.

Tự kiểm tra và tránh lỗi quy đổi: bài tập có đáp án, checklist 5 bước và bảng tra theo tình huống

Chọn bảng tra theo tình huống của bạn

  • Làm bài tập phổ thông: bắt đầu với bảng bậc thang, rồi xác định đại lượng là độ dài, diện tích hay thể tích.
  • Đọc sổ đất hoặc văn liệu cũ: tra mục đơn vị truyền thống và xác định địa phương, thời kỳ.
  • Đọc thông số hàng Anh-Mỹ: dùng bảng quy đổi hai chiều, đặc biệt chú ý loại gallon.
  • So sánh ổ lưu trữ hoặc gói mạng: phân biệt GB với GiB và Mbps với MB/s.

Checklist 5 bước quy đổi chính xác

Thử đổi 2,5 m² sang cm² theo các bước sau:

  1. Xác định đại lượng: đây là diện tích, không phải độ dài.
  2. Xác định hệ và đơn vị: cả m² và cm² đều dựa trên mét.
  3. Chọn hệ số: 1 m² = 10.000 cm².
  4. Tính và kiểm tra độ lớn: 2,5 × 10.000 = 25.000; đơn vị nhỏ hơn nên số đo lớn hơn.
  5. Ghi đơn vị: kết quả là 25.000 cm², không phải 25.000 cm.
Bảng kiểm trắng và dụng cụ đo gợi ý quy trình quy đổi năm bước
Một checklist ngắn giúp tránh nhầm đại lượng, hệ số và đơn vị. (Nguồn: container-transportation)

Bài tự kiểm có đáp án

  1. 0,75 km bằng bao nhiêu mét? 0,75 × 1.000 = 750 m.
  2. 450 mm bằng bao nhiêu mét? 450 ÷ 1.000 = 0,45 m.
  3. 2,5 m² bằng bao nhiêu cm²? 2,5 × 10.000 = 25.000 cm².
  4. Vật 5 kg có trọng lượng bao nhiêu nếu g = 9,81 m/s²? 5 × 9,81 = 49,05 N.
  5. 3 sào Bắc Bộ bằng bao nhiêu m² theo quy ước 360 m²/sào? 3 × 360 = 1.080 m².
  6. 98,6 °F bằng bao nhiêu °C? (98,6 − 32) × 5/9 = 37 °C.
  7. 500 GB thập phân bằng khoảng bao nhiêu GiB? 500.000.000.000 ÷ 1.073.741.824 ≈ 465,7 GiB.
  8. 100 Mbps bằng bao nhiêu MB/s về mặt lý thuyết? 100 ÷ 8 = 12,5 MB/s.
Tự kiểm tra nhanh

1Theo định nghĩa sửa đổi của Hệ đo lường quốc tế SI có hiệu lực từ ngày 20/5/2019, đơn vị khối lượng kilôgam (kg) không còn dựa vào khối trụ chuẩn bạch kim–iridi mà được gắn trực tiếp với hằng số cố định nào?

2Xét một lực 4 N tác dụng vuông góc và phân bố đều trên diện tích bề mặt 2 m². Áp suất tạo ra trên bề mặt đó tính theo đơn vị dẫn xuất pascal (Pa) là bao nhiêu?

3Khi nghiên cứu sổ đất hoặc tài liệu ruộng đất cổ tại Việt Nam, những nhận định nào sau đây là ĐÚNG về đơn vị đo diện tích truyền thống?

4Một ổ cứng mua mới có ghi dung lượng 500 GB trên vỏ hộp, nhưng khi cắm vào máy tính, hệ điều hành hiển thị dung lượng khoảng 465,7 GiB. Nguyên nhân của sự chênh lệch này là gì?

5Một gói cước mạng internet gia đình được quảng cáo có tốc độ truyền dữ liệu tối đa là 200 Mbps. Về mặt lý thuyết số học, tốc độ tải tệp tối đa tính bằng megabyte mỗi giây (MB/s) là bao nhiêu?

6Khi đọc nhãn nhiên liệu nhập khẩu ghi dung tích 10 gal, nếu biết đây là loại gallon chất lỏng Mỹ (US liquid gallon), thể tích này tương đương bao nhiêu lít khi đổi sang hệ mét?

7Trong các đơn vị đo lường sau, những đơn vị nào thuộc nhóm 7 đơn vị cơ bản của Hệ đo lường quốc tế SI?

8Theo quy chuẩn quốc tế về trình bày ký hiệu đơn vị đo lường và tên đơn vị tiếng Anh, khẳng định nào sau đây là ĐÚNG?

Những lỗi quy đổi phổ biến và cách tránh

Trước khi nộp bài hoặc dùng kết quả, hãy rà lại năm điểm dễ nhầm: kg đo khối lượng còn N đo lực; hai bậc diện tích liền kề hơn kém 100 lần chứ không phải 10; MB khác MiB; Mbps khác MB/s; và sào không có cùng giá trị ở mọi vùng. Nếu cộng hai số đo, hãy đổi chúng về cùng đơn vị trước. Nhớ ghi đơn vị của đáp số để người khác biết bạn đã đo hoặc tính đại lượng nào.

Dữ liệu chính
Đại lượngTên đơn vịKý hiệuHệ đo lường / Loại đơn vịGiá trị quy đổi / Giá trị tiêu chuẩnTên tiếng AnhGhi chú và Ví dụ
Thời giangiâysSI cơ bản1 s = Tần số chuyển tiếp siêu tinh tế của nguyên tử cesium-133: Deltanu_{text{Cs}} = 9.192.631.770text{ Hz}secondBài kiểm tra mất 30 giây. (The test takes 30 seconds.)
Độ dàimétmSI cơ bản1 m dựa trên tốc độ ánh sáng trong chân không: c = 299.792.458text{ m/s}metre / meterCái bàn dài 2 mét. (The table is 2 metres long.)
Khối lượngkilôgamkgSI cơ bản1 kg dựa trên hằng số Planck: h = 6,62607015 times 10^{-34}text{ J}cdottext{s}kilogramCô ấy nặng 55 kg. (She weighs 55 kilograms.)
Cường độ dòng điệnampeASI cơ bản1 A dựa trên điện tích nguyên tố: e = 1,602176634 times 10^{-19}text{ C}ampereDòng điện có cường độ 2 ampe. (The current is 2 amperes.)
Nhiệt độ nhiệt động lực họckelvinKSI cơ bản1 K dựa trên hằng số Boltzmann: k = 1,380649 times 10^{-23}text{ J/K}; 0text{ K} = -273,15text{ }^circtext{C}; text{K} = ^circtext{C} + 273,15kelvinKelvin phổ biến trong khoa học.
Lượng chấtmolmolSI cơ bản1 mol dựa trên hằng số Avogadro: N_A = 6,02214076 times 10^{23}text{ mol}^{-1}moleĐơn vị cơ bản SI đo lượng chất.
Cường độ sángcandelacdSI cơ bảnHiệu suất phát sáng K_{text{cd}} = 683text{ lm/W}, với bức xạ đơn sắc tần số 540 times 10^{12}text{ Hz}candelaĐơn vị cơ bản SI đo cường độ sáng.
Nhiệt độđộ Celsius^circ CĐơn vị thông dụng / Dẫn xuất^circtext{C} = text{K} - 273,15$; ^circtext{C} = (^circtext{F} - 32) times 5/9degree CelsiusNước ở 20 độ C. (The water is at 20 degrees Celsius.)
Diện tíchmét vuôngm²SI dẫn xuất1 m² = 100 dm² = 10.000 cm²square metreCăn phòng rộng 20 m². (The room is 20 square metres.)
Thể tíchmét khốim³SI dẫn xuất1 m³ = 1.000 dm³ = 1.000 Lcubic metre0,6 m³ = 600 L.
Thể tíchlítLĐơn vị ngoài SI chấp nhận dùng cùng SI1 L = 1 dm³ = 0,001 m³litreChai chứa 1,5 lít. (The bottle holds 1.5 litres.)
Tốc độmét trên giâym/sSI dẫn xuấtm/s (Đơn vị đo tốc độ kết hợp giữa m và s)metre per secondTốc độ là 5 mét mỗi giây. (The speed is 5 metres per second.)
LựcnewtonNSI dẫn xuất1 N = 1 kgcdot m/s²newtonMột lực 98 newton tác dụng lên vật. (A force of 98 newtons acts on it.)
Năng lượngjouleJSI dẫn xuất1 J = 1 Ncdot mjouleNó tiêu thụ 2.000 joule năng lượng. (It uses 2,000 joules of energy.)
Công suấtwattWSI dẫn xuất1 W = 1 J/swattĐơn vị dẫn xuất đo công suất.
Áp suấtpascalPaSI dẫn xuất1 Pa = 1 N/m²pascalLực 2 N tác dụng vuông góc trên diện tích 1 m² tạo ra áp suất 2 Pa.
Tần sốhertzHzSI dẫn xuất1 Hz = 1/shertzĐơn vị dẫn xuất đo tần số; 1 MHz = 1.000.000 Hz.
Hiệu điện thếvoltVSI dẫn xuất1 V = 1 W/AvoltĐơn vị dẫn xuất đo hiệu điện thế.
Độ dàiinchinAnh-Mỹ1 in = 2,54 cm; 1 cm approx 0,3937 ininch12 in = 30,48 cm.
Độ dàifootftAnh-Mỹ1 ft = 0,3048 m; 1 m approx 3,2808 ftfoot / feet6 ft = 1,8288 m.
Độ dàiyardydAnh-Mỹ1 yd = 0,9144 m; 1 m approx 1,0936 ydyard2 yd = 1,8288 m.
Quãng đườngdặmmiAnh-Mỹ1 mi = 1,609344 km; 1 km approx 0,6214 mimile26,2 mi approx 42,16 km.
Khối lượngpoundlbAnh-Mỹ1 lb = 0,45359237 kg; 1 kg approx 2,2046 lbpound70 kg approx 154,3 lb.
Thể tíchgallon lỏng MỹUS galAnh-Mỹ (Mỹ)1 US gal approx 3,785 L; 1 L approx 0,2642 US galUS liquid gallon10 US gal approx 37,85 L.
Thể tíchgallon AnhUK gal / imperial galAnh-Mỹ (Anh)1 UK gal approx 4,546 L; 1 L approx 0,2200 UK galimperial gallon10 UK gal approx 45,46 L.
Nhiệt độđộ Fahrenheit^circ FAnh-Mỹ / Thông dụng^circtext{F} = ^circtext{C} times 9/5 + 32; ^circtext{C} = (^circtext{F} - 32) times 5/9$degree Fahrenheit98,6 ^circ F = 37 ^circ C.
Dữ liệu sốbitbDữ liệu số1 byte = 8 bitbit16 bit = 2 byte.
Dữ liệu sốbyteBDữ liệu số1 B = 8 bitbyteTệp có dung lượng 5 megabyte. (The file is 5 megabytes.)
Dữ liệu sốkilobyteKBDữ liệu số (Thập phân)1 KB = 1.000 BkilobyteTính theo tiền tố thập phân SI.
Dữ liệu sốkibibyteKiBDữ liệu số (Nhị phân IEC)1 KiB = 1.024 BkibibyteDùng tiền tố nhị phân chuẩn IEC.
Dữ liệu sốmegabyteMBDữ liệu số (Thập phân)1 MB = 1.000.000 Bmegabyte5 MB = 5.000.000 B.
Dữ liệu sốmebibyteMiBDữ liệu số (Nhị phân IEC)1 MiB = 1.048.576 Bmebibyte2 MiB = 2.097.152 B.
Dữ liệu sốgigabyteGBDữ liệu số (Thập phân)1 GB = 1.000.000.000 BgigabyteỔ 500 GB thập phân approx 465,7 GiB.
Dữ liệu sốgibibyteGiBDữ liệu số (Nhị phân IEC)1 GiB = 1.073.741.824 BgibibyteCác hệ điều hành hay dùng chuẩn nhị phân IEC.
Khối lượngtấntBội số hệ mét1 t = 1.000 kgtonne1 t = 1.000 kg.
Lựckilogram-forcekgfNgoài SI1 kgf = 9,80665 Nkilogram-forceMột đơn vị lực ngoài SI.
Tốc độ truyền dữ liệumegabit trên giâyMbpsDữ liệu số / Tốc độ mạng100 Mbps = 12,5 MB/s (lý thuyết thập phân)megabits per secondTốc độ mạng tính bằng megabit.
Tốc độ truyền dữ liệumegabyte trên giâyMB/sDữ liệu số / Tốc độ truyền1 MB/s = 8 Mbpsmegabytes per secondTốc độ tải tệp tính bằng megabyte.
Diện tíchhectahaĐơn vị diện tích / Ngoài SI1 ha = 10.000 m²Không có trong tài liệu gốc2,5 ha = 25.000 m².
Diện tích đấtsàoKhông có trong tài liệu gốcTruyền thống Việt NamKhoảng 360 m² (Bắc Bộ) hoặc khoảng 500 m² (Trung Bộ)Không có trong tài liệu gốc3 sào Bắc Bộ = 1.080 m².
Diện tích đấtmẫuKhông có trong tài liệu gốcTruyền thống Việt NamKhoảng 3.600 m² (Bắc Bộ) hoặc khoảng 5.000 m² (Trung Bộ)Không có trong tài liệu gốc10 sào tính bằng 1 mẫu.
Diện tích đấtcông đấtKhông có trong tài liệu gốcTruyền thống Việt NamKhoảng 1.000 m² (Nam Bộ); công lớn khoảng 1.296 m²Không có trong tài liệu gốcCách gọi diện tích ruộng đất phổ biến ở Nam Bộ.
Khối lượnglạngKhông có trong tài liệu gốcTruyền thống Việt Nam100 g (hiện nay ở chợ); cổ: khoảng 37,8 g (1 cân ta cũ = 16 lạng approx 604,5 g)Không có trong tài liệu gốc3 lạng thịt là 300 g.
Khối lượngcânKhông có trong tài liệu gốcTruyền thống Việt Nam1 kg (hiện nay ở chợ); cổ: khoảng 604,5 gKhông có trong tài liệu gốcỞ chợ hiện nay, 1 cân thường chỉ 1 kg.
Khối lượngtạKhông có trong tài liệu gốcBội số theo bậc mười / Việt Nam1 tạ = 100 kgKhông có trong tài liệu gốc2 tạ = 200 kg.
Khối lượngyếnKhông có trong tài liệu gốcBội số theo bậc mười / Việt Nam1 yến = 10 kgKhông có trong tài liệu gốc3 yến = 30 kg.
Khối lượngcân ta (cổ)Không có trong tài liệu gốcTruyền thống Việt Nam cổ1 cân = 16 lạng cũ approx 604,5 gKhông có trong tài liệu gốcQuy ước cân ta cũ trong văn liệu.
Khối lượnglạng (cổ)Không có trong tài liệu gốcTruyền thống Việt Nam cổ1 lạng cũ approx 37,8 gKhông có trong tài liệu gốcTheo quy ước 1 cân ta cổ gồm 16 lạng.
Độ dàithước taKhông có trong tài liệu gốcTruyền thống Việt Nam cổkhoảng 0,4 mKhông có trong tài liệu gốc2 thước khoảng 0,8 m.

Câu hỏi thường gặp

Ai quy định và cập nhật hệ đo lường quốc tế SI?

Hệ SI do Cục Cân đo Quốc tế (BIPM) duy trì, còn Hội nghị Cân đo Quốc tế (CGPM) họp khoảng bốn năm một lần để thông qua thay đổi. Lần cập nhật gần nhất về định nghĩa 7 đơn vị cơ bản có hiệu lực từ 20/5/2019.

Viết ký hiệu đơn vị đo lường thế nào cho đúng?

Ký hiệu viết chữ thường (km, kg, m), trừ đơn vị đặt theo tên người thì viết hoa (N, Pa, W, K) và lít có thể viết L. Giữa số và ký hiệu có một dấu cách (5 km), và ký hiệu không thêm s ở số nhiều.

Vì sao thời gian dùng bậc 60 thay vì bậc 10?

Cách chia giờ và phút theo hệ 60 kế thừa từ hệ đếm của người Babylon cổ đại và đã được dùng rộng rãi từ lâu. Hệ SI lấy giây làm đơn vị cơ bản, còn giờ và phút là đơn vị ngoài SI nhưng được phép dùng cùng SI.

Nước nào không dùng hệ mét trong đời sống hằng ngày?

Hoa Kỳ vẫn dùng chủ yếu hệ đo lường US customary (inch, foot, pound, gallon) trong đời sống, dù hệ mét được công nhận hợp pháp và dùng trong khoa học và công nghiệp. Vì vậy người Việt đọc tài liệu hoặc nhãn hàng từ Mỹ thường cần đổi sang hệ mét.

Có thể dùng g = 10 thay cho 9,81 khi tính trọng lượng không?

Có, bài tập phổ thông thường lấy g = 10 m/s² để tính nhanh, và sai số khoảng 2%. Tính toán kỹ thuật hoặc khoa học nên dùng g ≈ 9,81 m/s².