Các trường phái triết học: Bản đồ tổng quan dễ hiểu cho người mới

Các trường phái triết học là những nhóm tư tưởng có chung cách tiếp cận các câu hỏi về thế giới, tri thức, con người và cách sống. Để phân biệt chúng, người mới học có thể dựa vào ba trục: câu hỏi triết học, thời kỳ lịch sử và khu vực hình thành. Chẳng hạn, duy vật và duy tâm bàn về quan hệ giữa vật chất và ý thức; duy lý và duy nghiệm tìm hiểu nguồn gốc tri thức.

Trường phái triết học là gì và được phân loại dựa trên căn cứ nào?

Định nghĩa trường phái triết học trong một đoạn

Một trường phái triết học tập hợp các nhà tư tưởng hoặc học thuyết có chung một số luận điểm, phương pháp hay mối quan tâm cơ bản. Những người cùng trường phái không nhất thiết đồng ý với nhau về mọi vấn đề. Triết học nói chung nghiên cứu những câu hỏi khái quát về tồn tại, nhận thức, giá trị, lý trí và ngôn ngữ.

Không có con số cố định cho tất cả trường phái: kết quả tùy thuộc vào cách phân loại theo lập trường, giai đoạn hay truyền thống văn hóa. Một triết gia cũng có thể xuất hiện trên nhiều trục cùng lúc.

Vấn đề cơ bản của triết học: hai mặt cần nhớ

Theo giáo trình triết học Mác – Lênin, vấn đề cơ bản của triết học là quan hệ giữa vật chất và ý thức. Vấn đề này có hai mặt: vật chất hay ý thức giữ vai trò quyết định; và con người có khả năng nhận thức thế giới hay không.

Đây là một khung học tập quan trọng, nhưng không phải cách duy nhất để phân loại mọi truyền thống triết học trên thế giới.

Vì sao lại có nhiều trường phái triết học khác nhau?

Các nhà tư tưởng sống trong những bối cảnh xã hội, khoa học và tôn giáo khác nhau. Họ cũng đặt ra những câu hỏi và lựa chọn phương pháp khác nhau. Bạn có thể dùng sơ đồ tư duy ở mục kế tiếp để xác định câu hỏi trước, rồi đọc phần tương ứng để hiểu lập luận và đại diện.

Sơ đồ tư duy các trường phái triết học chính trong một hình

TRIẾT HỌC
├── Theo câu hỏi
│   ├── Nền tảng thế giới: duy vật / duy tâm / nhị nguyên
│   ├── Nguồn tri thức: duy lý / duy nghiệm
│   ├── Giới hạn nhận thức: khả tri / bất khả tri
│   └── Cách xem xét sự vật: biện chứng / siêu hình
├── Theo thời kỳ phương Tây
│   ├── Cổ đại: nguyên tử luận, khắc kỷ, triết học Plato
│   ├── Trung cổ: kinh viện và quan hệ đức tin – lý trí
│   ├── Cận đại: duy lý, duy nghiệm, cổ điển Đức
│   └── Hiện đại – đương đại: Mác-xít, hiện sinh, phân tích
└── Theo khu vực
    ├── Ấn Độ: Samkhya, Yoga, Vedānta, Phật giáo
    ├── Trung Quốc: Nho gia, Đạo gia, Mặc gia, Pháp gia
    └── Việt Nam: Tam giáo, Trúc Lâm, tư tưởng hiện đại

Ba trục này chồng lấn, không loại trừ nhau. Marx vừa là nhà tư tưởng phương Tây thế kỷ XIX, vừa gắn với chủ nghĩa duy vật và phép biện chứng.

Nhìn nhanh

Phân biệt các cặp trường phái đối lập: duy vật, duy tâm, khả tri và biện chứng

Cặp đối lập	Tiêu chí phân biệt	Quan điểm thứ nhất	Quan điểm thứ hai	Đại diện tiêu biểu	Ví dụ minh họa
Duy vật – duy tâm	Nền tảng của thế giới	Vật chất có trước, quyết định ý thức	Tinh thần hoặc ý niệm giữ vai trò nền tảng	Marx – Hegel	Ý thức có nguồn gốc vật chất hay tinh thần là nền tảng tối hậu?
Khả tri – bất khả tri	Giới hạn nhận thức	Con người có thể nhận thức thế giới	Có giới hạn căn bản đối với điều con người có thể biết	Marx – Kant	Ta có thể biết thực tại như nó tự tồn tại không?
Duy lý – duy nghiệm	Nguồn tri thức	Nhấn mạnh lý trí và suy luận	Nhấn mạnh kinh nghiệm giác quan	Descartes – Locke	Chứng minh một định lý khác với quan sát thời tiết.
Biện chứng – siêu hình	Cách xem xét sự vật	Chú ý vận động, quan hệ và mâu thuẫn	Có xu hướng xem xét tách rời, ít chú ý phát triển	Hegel, Marx – duy vật cơ giới	Xem một lớp học trong quan hệ với gia đình, nhà trường và sự thay đổi theo thời gian.

Các cặp trên trả lời những câu hỏi khác nhau. Chỉ dựa vào việc một người coi trọng kinh nghiệm thì chưa thể kết luận người đó là duy vật.

Duy vật và duy tâm: khác nhau ở đâu, ai đại diện?

Chủ nghĩa duy vật coi vật chất là cái có trước và quyết định ý thức; chủ nghĩa duy tâm đặt tinh thần hoặc ý niệm ở vị trí nền tảng. Theo cách phân kỳ thường dùng trong giáo trình Mác – Lênin, duy vật có ba hình thức chính: duy vật chất phác cổ đại, duy vật siêu hình và duy vật biện chứng.

Democritus giải thích thế giới bằng nguyên tử và khoảng không; Feuerbach nhấn mạnh giới tự nhiên và con người cảm tính; Marx phát triển duy vật gắn với thực tiễn và lịch sử. Cách chia ba hình thức không có nghĩa là mọi nhà duy vật đều lập luận giống nhau.

Duy tâm khách quan, thường gắn với Plato và Hegel, đặt nền tảng tinh thần vượt khỏi ý thức cá nhân. Duy tâm chủ quan của Berkeley gắn sự tồn tại của vật thể cảm tính với việc được tri giác. Điều đó không đơn giản có nghĩa cây biến mất khi tôi quay đi: trong hệ thống của Berkeley, Thượng đế luôn tri giác.

Nhất nguyên luận tìm một loại nguyên lý nền tảng; nhị nguyên luận của Descartes phân biệt hai thực thể là tư duy và vật chất. Do đó, cách chia duy vật – duy tâm không bao quát hết mọi lập trường.

Khả tri và bất khả tri

Thuyết khả tri cho rằng con người có thể nhận thức thế giới; Marx nhấn mạnh vai trò của thực tiễn trong quá trình ấy. Theo một cách phân loại trong giáo trình, Kant được xếp vào nhóm bất khả tri vì cho rằng ta không thể nhận thức sự vật như chúng tồn tại tự thân, dù vẫn có tri thức về hiện tượng.

Hume thường được thảo luận cùng chủ nghĩa hoài nghi: ông đặt câu hỏi về cơ sở chắc chắn của quan hệ nhân quả. Không nên đồng nhất hoàn toàn hoài nghi của Hume với giới hạn về vật tự thân ở Kant, hoặc hiểu bất khả tri là không biết được bất cứ điều gì.

Duy lý và duy nghiệm

Descartes coi lý trí là nguồn quan trọng của tri thức chắc chắn; Locke nhấn mạnh vai trò của kinh nghiệm. Khi giải một bài toán, suy luận giúp kiểm tra kết luận. Khi tìm nhiệt độ sôi của nước trong điều kiện cụ thể, ta cần quan sát và đo đạc.

Kant tìm cách giải thích tri thức bằng cả dữ liệu kinh nghiệm lẫn những cấu trúc mà chủ thể góp vào nhận thức. Sự đối lập giữa hai hướng vì thế không có nghĩa nhà duy lý phủ nhận mọi kinh nghiệm hay nhà duy nghiệm không dùng lý luận.

Siêu hình và biện chứng

Theo cách dùng trong giáo trình, phương pháp siêu hình có xu hướng xem sự vật tách rời và ít chú ý đến sự phát triển; phép biện chứng xem xét chúng trong vận động và mối liên hệ. Ví dụ, khi đánh giá kết quả học tập, ta có thể nhìn vào một bài kiểm tra hoặc xét cả quá trình học, điều kiện gia đình và phương pháp giảng dạy.

Các trường phái triết học phương Tây qua các thời kỳ

Cổ đại Hy Lạp – La Mã

Triết học cổ đại Hy Lạp thường được tính bắt đầu từ thế kỷ VI TCN. Bên cạnh câu hỏi thế giới cấu tạo từ gì, các nhà tư tưởng còn tìm hiểu đức hạnh, tri thức và đời sống tốt đẹp.

Thời kỳ	Trường phái hoặc hướng tư tưởng	Luận điểm cốt lõi	Đại diện	Vấn đề trung tâm
Cổ đại	Nguyên tử luận	Sự vật được giải thích qua nguyên tử và khoảng không	Democritus	Cấu tạo thế giới
Cổ đại	Triết học Plato	Các ý niệm giữ vai trò nền tảng đối với tri thức và thực tại	Plato	Tri thức và cái thiện
Hy Lạp hóa – La Mã	Khắc kỷ; trường phái Epicurus	Đức hạnh là điều cốt yếu; hoặc hạnh phúc gắn với khoái lạc được hiểu thận trọng	Zeno xứ Citium; Epicurus	Sống hạnh phúc
Trung cổ	Kinh viện	Dùng lập luận để khảo sát đức tin và lý trí	Thomas Aquinas	Thần học và triết học
Cận đại	Duy lý; duy nghiệm	Nhấn mạnh lần lượt lý trí và kinh nghiệm	Descartes; Locke	Nguồn gốc tri thức
Cổ điển Đức	Duy tâm và phê phán	Khảo sát điều kiện nhận thức và sự phát triển của tinh thần	Kant; Hegel	Nhận thức và lịch sử
Thế kỷ XIX–XX	Triết học Mác – Lênin	Duy vật biện chứng và duy vật lịch sử	Marx; Engels; Lenin	Tự nhiên, thực tiễn và xã hội
Hiện đại – đương đại	Hiện sinh; phân tích; thực dụng	Lần lượt chú ý lựa chọn, làm rõ lập luận và hệ quả thực hành	Sartre; Russell; Dewey	Con người, ngôn ngữ, hành động

Socrates nổi bật với cách đối thoại và chất vấn những điều tưởng như hiển nhiên. Plato, học trò của ông, phát triển học thuyết ý niệm; Aristotle nghiên cứu logic, tự nhiên và đức hạnh, đồng thời nhấn mạnh khảo sát sự vật cụ thể.

Trung cổ và Phục hưng

Triết học Trung cổ châu Âu chịu ảnh hưởng mạnh của thần học Kitô giáo, trong đó quan hệ giữa đức tin và lý trí là một vấn đề trung tâm. Aquinas dùng lập luận triết học để làm rõ các vấn đề thần học. Từ Phục hưng, kéo dài khoảng thế kỷ XIV–XVII, mối quan tâm mới đến con người và tự nhiên góp phần thay đổi đời sống trí thức châu Âu.

Cận đại và triết học cổ điển Đức

Descartes và Spinoza đại diện cho những hướng duy lý; Bacon, Locke và Hume gắn với truyền thống duy nghiệm. Phong trào Khai sáng đề cao lý trí và phê phán quyền uy; Kant là một đại diện quan trọng.

Trong triết học cổ điển Đức, Kant đặt câu hỏi về điều kiện và giới hạn của nhận thức; Hegel phát triển phép biện chứng duy tâm; Feuerbach phê phán cách đặt thần học lên trên con người và tự nhiên.

Hiện đại và đương đại

Marx và Engels phát triển chủ nghĩa duy vật gắn với phép biện chứng và phân tích lịch sử xã hội; Lenin tiếp tục phát triển truyền thống Mác-xít. Ở các hướng khác, hiện tượng học của Husserl khảo sát kinh nghiệm như nó hiện ra với ý thức; chủ nghĩa hiện sinh của Sartre nhấn mạnh tự do và trách nhiệm.

Triết học phương Đông: nội dung cốt lõi của các trường phái Ấn Độ và Trung Quốc

Các trường phái triết học Ấn Độ cổ đại

Ở Ấn Độ, cách chia chính thống và phi chính thống thường dựa trên thái độ đối với thẩm quyền của kinh Veda, chứ không đơn giản là có hay không có tôn giáo. Các truyền thống dưới đây đặt câu hỏi về thực tại, đồng thời quan tâm đến khổ đau và giải thoát.

Khu vực	Trường phái	Nội dung cốt lõi	Đại diện hoặc kinh điển	Điểm dễ nhầm
Ấn Độ	Samkhya	Phân biệt ý thức thuần túy purusha và tự nhiên vật chất prakriti	Īśvarakṛṣṇa, Sāṃkhyakārikā	Hai nguyên lý không đơn giản là tâm và thân cá nhân.
Ấn Độ	Yoga	Rèn luyện thân tâm, định tâm để hướng tới giải thoát	Patañjali, Yoga Sūtra	Không chỉ là các tư thế thể chất.
Ấn Độ	Vedānta	Khảo sát Brahman, thực tại tối hậu, và Atman, tự ngã	Śaṅkara; kinh Upanishad	Các nhánh không thống nhất hoàn toàn về quan hệ Brahman – Atman.
Ấn Độ	Phật giáo	Duyên khởi, vô thường, vô ngã và con đường chấm dứt khổ	Đức Phật Thích Ca	Vừa có chiều kích triết học, vừa có truyền thống tôn giáo.
Ấn Độ	Jaina, hay Kỳ Na	Nhấn mạnh bất bạo động và giải thoát linh hồn khỏi ràng buộc nghiệp	Mahāvīra	Không đồng nhất với Phật giáo.
Ấn Độ	Lokāyata, hay Cārvāka	Đề cao tri giác và đưa ra cách nhìn duy vật	Bṛhaspati theo truyền thống	Phần lớn tư liệu còn lại qua các nguồn phê phán.
Trung Quốc	Nho gia	Tu dưỡng nhân, thực hành lễ, coi trọng trách nhiệm trong quan hệ	Khổng Tử	Lễ không chỉ là nghi thức hình thức.
Trung Quốc	Đạo gia	Sống thuận Đạo; vô vi là tránh hành động cưỡng ép	Lão Tử; Trang Tử	Vô vi không đồng nghĩa không làm gì.
Trung Quốc	Mặc gia	Đề cao quan tâm rộng khắp và phản đối chiến tranh xâm lược	Mặc Tử	Quan điểm về tình thương khác Nho gia.
Trung Quốc	Pháp gia	Nhấn mạnh luật lệ và phương pháp quản trị	Hàn Phi	Không đồng nhất với khái niệm nhà nước pháp quyền hiện đại.
Trung Quốc	Âm dương – Ngũ hành	Giải thích biến đổi qua các quan hệ tương tác và chu kỳ	Trâu Diễn	Không phải bảng phân loại hóa học hiện đại.

Trong Samkhya, giải thoát gắn với nhận ra sự phân biệt giữa ý thức và tự nhiên. Yoga chia sẻ nhiều ý tưởng với Samkhya nhưng đặc biệt chú trọng thực hành. Với Vedānta, Śaṅkara diễn giải Brahman và Atman theo hướng bất nhị; những nhà Vedānta khác đưa ra cách hiểu khác.

Phật giáo trình bày Tứ diệu đế: khổ, nguyên nhân của khổ, khả năng chấm dứt khổ và con đường dẫn tới sự chấm dứt ấy. Duyên khởi giúp giải thích rằng các hiện tượng hình thành tùy thuộc điều kiện, thay vì tồn tại độc lập, bất biến.

Bách gia chư tử Trung Quốc

Khổng Tử gắn tu dưỡng cá nhân với trật tự xã hội: nhân liên quan đến lòng người và cách đối xử với người khác; lễ định hướng hành vi phù hợp. Chính danh đòi hỏi lời gọi và trách nhiệm thực tế phải tương xứng: người lãnh đạo cần làm tròn bổn phận, chứ không chỉ mang danh.

Đạo gia nhắc người đọc cảnh giác với sự áp đặt trái tự nhiên. Mặc Tử chú trọng lợi ích chung; Hàn Phi tập trung vào thiết chế và luật lệ. Đây là các truyền thống đa dạng, không phải những khối tư tưởng bất biến.

Điểm khác biệt Đông – Tây

Nhìn một cách khái quát, nhiều truyền thống phương Đông chú trọng tu dưỡng, quan hệ xã hội và giải thoát; nhiều truyền thống phương Tây dành nhiều công sức cho phân tích bản thể và tri thức. Tuy nhiên, Aristotle cũng bàn sâu về đời sống tốt, còn triết học Ấn Độ có những tranh luận tinh vi về nhận thức. Không nên biến khác biệt tương đối thành ranh giới tuyệt đối.

Triết học Việt Nam và Trần Đức Thảo: truyền thống tư tưởng người Việt cần biết

Dòng chảy tư tưởng truyền thống Việt Nam

Tư tưởng Việt Nam hình thành qua đối thoại với Nho, Phật, Đạo và hoàn cảnh lịch sử bản địa. Các dòng tư tưởng và thực hành này đa dạng, không nhất thiết là những trường phái có ranh giới giống cách phân chia trong triết học phương Tây.

Trần Nhân Tông gắn với Thiền phái Trúc Lâm, nhấn mạnh thực hành Phật giáo trong đời sống. Nguyễn Trãi phát triển tư tưởng nhân nghĩa gắn với việc yên dân; Lê Quý Đôn tìm hiểu tự nhiên, xã hội và việc học. Phan Châu Trinh đề cao khai dân trí và cải cách; Hồ Chí Minh vận dụng chủ nghĩa Mác – Lênin vào hoàn cảnh Việt Nam.

Trần Đức Thảo và di sản

Trần Đức Thảo nghiên cứu hiện tượng học của Husserl, đối thoại với các vấn đề hiện sinh và sau đó phát triển lập trường duy vật. Tác phẩm Hiện tượng học và chủ nghĩa duy vật biện chứng thể hiện nỗ lực đưa phân tích kinh nghiệm ý thức vào đối thoại với triết học Mác-xít.

Với người học Việt Nam, ông là một cầu nối quan trọng giữa các cuộc tranh luận triết học châu Âu và tư tưởng Mác-xít. Không nên quy toàn bộ sự nghiệp của ông thành một phiên bản đơn giản của chủ nghĩa hiện sinh: hiện tượng học và hiện sinh có liên hệ nhưng không đồng nhất.

Mẹo phân biệt nhanh các cặp trường phái dễ nhầm khi làm bài

Hiện sinh vs hư vô

Sartre nhấn mạnh con người lựa chọn và chịu trách nhiệm, thay vì có sẵn một bản chất quy định mọi hành động. Đây là luận điểm nổi bật của hiện sinh vô thần ở Sartre, không phải mô tả chính xác mọi nhà hiện sinh: Kierkegaard suy tư về hiện sinh trong quan hệ với đức tin.

Chủ nghĩa hư vô có nhiều dạng; hư vô về giá trị đặt vấn đề hoặc phủ nhận giá trị khách quan. Nietzsche phân tích và cảnh báo về hư vô, chứ không nên giản lược ông thành người cổ vũ rằng mọi thứ đều vô nghĩa. Camus bàn về sự phi lý nhưng từ chối nhãn hiện sinh.

Khắc kỷ vs khoái lạc

Với Epictetus, người khắc kỷ hướng đến đức hạnh và phân biệt điều thuộc quyền chủ động với điều không thuộc quyền chủ động. Epicurus coi khoái lạc là nền tảng của đời sống tốt, nhưng đề cao sự không đau đớn, tâm trí thanh thản và tình bạn, không cổ vũ hưởng thụ vô độ.

Khi kẹt xe trước buổi thi, người học theo khắc kỷ có thể tập trung báo trước và tìm đường khác, thay vì chỉ giận dữ. Cách nhìn của Epicurus gợi hỏi liệu một ham muốn thêm thắt có đáng để đánh đổi sự bình an hay không.

Biện chứng Hegel vs biện chứng Marx

Hegel xem hiện thực và lịch sử trong sự phát triển gắn với tinh thần; Marx tiếp thu phép biện chứng nhưng đặt phân tích trên nền tảng đời sống vật chất và thực tiễn. Trong phân tích xã hội của Marx, quan hệ sản xuất và đấu tranh giai cấp là những yếu tố quan trọng. Không nên hiểu sự đối lập này như thể Hegel chỉ nói về suy nghĩ cá nhân hay Marx phủ nhận tác động của tư tưởng.

Theo cách phân kỳ trong giáo trình Mác – Lênin, phép biện chứng có ba hình thức lớn: biện chứng tự phát thời cổ đại, biện chứng duy tâm cổ điển Đức và biện chứng duy vật. Duy vật siêu hình và duy vật biện chứng cùng đặt vật chất ở vị trí nền tảng, nhưng khác nhau trong cách xem xét sự vận động và liên hệ.

**Nhận diện một đoạn triết học trong ba bước:

1. Xác định câu hỏi

   Đoạn văn bàn về nền tảng thế giới, nguồn tri thức hay cách sống?



2. Tìm lập luận

   Xem tác giả ưu tiên vật chất, lý trí, kinh nghiệm, đức hạnh hay lựa chọn; đừng dựa vào một từ đơn lẻ.



3. Đối chiếu bối cảnh

   So với đại diện và luận điểm đã học; nếu một đoạn có thể thuộc nhiều hướng, giải thích căn cứ thay vì đoán chắc.

Triết học đương đại, AI, môi trường và cách các trường phái chạm vào đời sống

Các hướng triết học thế kỷ 20–21

Triết học phân tích, với Bertrand Russell là một đại diện, chú trọng làm rõ lập luận và khái niệm, thường sử dụng logic. Chủ nghĩa thực dụng của John Dewey xem xét ý tưởng qua hệ quả và quá trình tìm tòi trong thực tế. Jean-François Lyotard phê phán sự tin tưởng không xét lại vào các câu chuyện bao quát được dùng để hợp thức hóa tri thức, một chủ đề gắn với hậu hiện đại.

Triết học trước AI và khủng hoảng môi trường

Đạo đức AI đặt câu hỏi: ai chịu trách nhiệm khi hệ thống gây hại, và làm sao đánh giá sự công bằng của quyết định tự động? Triết học về tâm trí còn hỏi liệu một hệ thống xử lý thông tin có thể có trải nghiệm chủ quan hay không; đó vẫn là vấn đề tranh luận.

Trong đạo đức môi trường, Arne Næss gắn với sinh thái học chiều sâu, hướng người đọc cân nhắc giá trị của tự nhiên vượt khỏi lợi ích trước mắt của con người. Những câu hỏi này không tạo thành một trường phái duy nhất: nhiều lập trường có thể cùng phân tích một vấn đề.

Áp dụng triết lý vào đời sống

• Trước kỳ thi:** theo gợi ý khắc kỷ, tách lịch ôn tập và giấc ngủ khỏi những điều không kiểm soát được như nội dung đề.
• Khi chọn ngành: dùng câu hỏi hiện sinh để xem lựa chọn có phản ánh ưu tiên của mình không và mình sẵn sàng chịu trách nhiệm đến đâu.
• Khi mua sắm: thử tinh thần tiết chế của Epicurus; cân nhắc nhu cầu thực sự trước một món đồ mua vì muốn được công nhận.
• Khi đổi cách học: theo hướng thực dụng, thử một phương pháp trong hai tuần, đặt tiêu chí rồi xem kết quả; hiệu quả ngắn hạn không tự động chứng minh mọi niềm tin là đúng.
• Khi đánh giá một vấn đề: thử cách nhìn biện chứng bằng cách tìm điều kiện, mối liên hệ và sự thay đổi, thay vì chỉ gắn nhãn tốt hoặc xấu.
• Khi làm việc nhóm: vận dụng tinh thần Nho gia bằng cách làm rõ trách nhiệm và đối xử tôn trọng với người khác.
• Sau một thất bại: dùng duyên khởi để xem những điều kiện nào góp phần tạo ra kết quả và điều gì có thể thay đổi. Nếu đau khổ kéo dài hoặc ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh hoạt, hãy tìm hỗ trợ chuyên môn thay vì chỉ dựa vào một triết lý.

Lộ trình ôn tập và đọc tiếp: glossary Anh–Việt, sách gợi ý và checklist tự kiểm tra

Glossary thuật ngữ Anh–Việt

Tiếng Anh	Tiếng Việt	Gợi nhớ
Materialism	Chủ nghĩa duy vật	Vật chất là nền tảng.
Idealism	Chủ nghĩa duy tâm	Tinh thần hoặc ý niệm giữ vai trò nền tảng.
Ontology	Bản thể luận	Nghiên cứu cái tồn tại.
Epistemology	Nhận thức luận	Nghiên cứu tri thức và giới hạn của nó.
Metaphysics	Siêu hình học	Nghiên cứu các vấn đề nền tảng về thực tại.
Monism / dualism	Nhất nguyên luận / nhị nguyên luận	Một / hai loại nguyên lý nền tảng.
Rationalism / empiricism	Duy lý / duy nghiệm	Nhấn mạnh lý trí / kinh nghiệm.
Agnosticism	Thuyết bất khả tri	Có giới hạn căn bản đối với điều có thể biết.
Skepticism	Chủ nghĩa hoài nghi	Chất vấn cơ sở của các khẳng định tri thức.
Dialectics	Phép biện chứng	Xem xét vận động, liên hệ và mâu thuẫn.
Existentialism / nihilism	Hiện sinh / hư vô	Hiện sinh và câu hỏi về tự do / các dạng phủ nhận giá trị hoặc ý nghĩa.
Stoicism / Epicureanism	Khắc kỷ / học thuyết Epicurus	Đức hạnh / khoái lạc và sự thanh thản.
Pragmatism	Chủ nghĩa thực dụng	Làm rõ ý tưởng qua hệ quả thực hành.
Phenomenology	Hiện tượng học	Khảo sát kinh nghiệm như nó hiện ra.
Analytic philosophy	Triết học phân tích	Làm rõ khái niệm và lập luận.
Postmodernism	Chủ nghĩa hậu hiện đại	Một nhóm hướng tiếp cận phê phán các hệ giải thích bao quát.

Sách nên đọc tiếp

Bạn có thể bắt đầu bằng Thế giới Sophie của Jostein Gaarder để làm quen với các câu hỏi qua hình thức truyện, rồi đọc Lược sử triết học của Nigel Warburton để nắm dòng thời gian ngắn gọn. Nếu ôn thi, hãy đối chiếu với Giáo trình Triết học Mác – Lênin đang dùng tại cơ sở đào tạo. Muốn tìm hiểu phương Đông, bạn có thể đọc Lịch sử triết học Ấn Độ của S. Radhakrishnan và chọn thêm bản dịch Luận ngữ có chú giải.

Checklist ôn tập

• ☐ Định nghĩa trường phái triết học và giải thích vì sao không có số lượng cố định.
• ☐ Nêu hai mặt của vấn đề cơ bản theo khung giáo trình Mác – Lênin.
• ☐ Phân biệt duy vật, duy tâm khách quan và duy tâm chủ quan bằng một đại diện mỗi nhóm.
• ☐ Giải thích khác biệt giữa duy lý – duy nghiệm và khả tri – bất khả tri.
• ☐ Kể ba hình thức duy vật và ba hình thức phép biện chứng theo giáo trình.
• ☐ So sánh Hegel với Marx; hiện sinh với hư vô; khắc kỷ với Epicurus.
• ☐ Chọn một truyền thống Ấn Độ, một truyền thống Trung Quốc và một nhân vật Việt Nam để tìm hiểu sâu hơn.

Dữ liệu chính

Trường Phái / Tư Tưỡng	Khu Vực / Thời Kỳ	Nội Dung Cốt Lõi / Vấn Đề Trung Tâm	Đại Diện Tiêu Biểu / Kinh Điển	Điểm Cần Chú Ý / Dễ Nhầm
Samkhya	Ấn Độ	Phân biệt ý thức thuần túy purusha và tự nhiên vật chất prakriti	Īśvarakṛṣṇa, Sāṃkhyakārikā	Hai nguyên lý không đơn giản là tâm và thân cá nhân.
Yoga	Ấn Độ	Rèn luyện thân tâm, định tâm để hướng tới giải thoát	Patañjali, Yoga Sūtra	Không chỉ là các tư thế thể chất.
Vedānta	Ấn Độ	Khảo sát Brahman, thực tại tối hậu, và Atman, tự ngã	Śaṅkara; kinh Upanishad	Các nhánh không thống nhất hoàn toàn về quan hệ Brahman – Atman.
Phật giáo	Ấn Độ	Duyên khởi, vô thường, vô ngã và con đường chấm dứt khổ	Đức Phật Thích Ca	Vừa có chiều kích triết học, vừa có truyền thống tôn giáo.
Jaina, hay Kỳ Na	Ấn Độ	Nhấn mạnh bất bạo động và giải thoát linh hồn khỏi ràng buộc nghiệp	Mahāvīra	Không đồng nhất với Phật giáo.
Lokāyata, hay Cārvāka	Ấn Độ	Đề cao tri giác và đưa ra cách nhìn duy vật	Bṛhaspati theo truyền thống	Phần lớn tư liệu còn lại qua các nguồn phê phán.
Nho gia	Trung Quốc	Tu dưỡng nhân, thực hành lễ, coi trọng trách nhiệm trong quan hệ	Khổng Tử	Lễ không chỉ là nghi thức hình thức.
Đạo gia	Trung Quốc	Sống thuận Đạo; vô vi là tránh hành động cưỡng ép	Lão Tử; Trang Tử	Vô vi không đồng nghĩa không làm gì.
Mặc gia	Trung Quốc	Đề cao quan tâm rộng khắp và phản đối chiến tranh xâm lược	Mặc Tử	Quan điểm về tình thương khác Nho gia.
Pháp gia	Trung Quốc	Nhấn mạnh luật lệ và phương pháp quản trị	Hàn Phi	Không đồng nhất với khái niệm nhà nước pháp quyền hiện đại.
Âm dương – Ngũ hành	Trung Quốc	Giải thích biến đổi qua các quan hệ tương tác và chu kỳ	Trâu Diễn	Không phải bảng phân loại hóa học hiện đại.
Khắc kỷ; trường phái Epicurus	Hy Lạp hóa – La Mã	Đức hạnh là điều cốt yếu; hoặc hạnh phúc gắn với khoái lạc được hiểu thận trọng. Vấn đề trung tâm: Sống hạnh phúc.	Zeno xứ Citium; Epicurus	Khoái lạc của Epicurus đề cao sự không đau đớn, tâm trí thanh thản, không cổ vũ hưởng thụ vô độ.
Duy lý; duy nghiệm	Cận đại	Nhấn mạnh lần lượt lý trí và kinh nghiệm. Vấn đề trung tâm: Nguồn gốc tri thức.	Descartes; Locke	Nhà duy lý không phủ nhận mọi kinh nghiệm, nhà duy nghiệm không hoàn toàn bỏ qua lý luận.
Cổ điển Đức (Duy tâm và phê phán)	Cổ điển Đức	Khảo sát điều kiện nhận thức và sự phát triển của tinh thần. Vấn đề trung tâm: Nhận thức và lịch sử.	Kant; Hegel	Biện chứng Hegel duy tâm (gắn với tinh thần), khác với biện chứng duy vật của Marx (gắn với đời sống vật chất).
Triết học Mác – Lênin	Thế kỷ XIX–XX	Duy vật biện chứng và duy vật lịch sử. Vấn đề trung tâm: Tự nhiên, thực tiễn và xã hội.	Marx; Engels; Lenin	Chủ nghĩa duy vật của Marx gắn với thực tiễn, đời sống vật chất và lịch sử, kế thừa biện chứng Hegel nhưng đặt trên nền tảng duy vật.
Hiện sinh; phân tích; thực dụng	Hiện đại – đương đại	Lần lượt chú ý lựa chọn, làm rõ lập luận và hệ quả thực hành. Vấn đề trung tâm: Con người, ngôn ngữ, hành động.	Sartre; Russell; Dewey	Hiện sinh nhấn mạnh tự do và trách nhiệm, không đồng nhất hoàn toàn với chủ nghĩa hư vô.
Nguyên tử luận	Cổ đại / Cổ đại (Hy Lạp - La Mã)	Sự vật được giải thích qua nguyên tử và khoảng không. Vấn đề trung tâm: Cấu tạo thế giới.	Democritus	Not in source
Triết học Plato	Cổ đại / Cổ đại (Hy Lạp - La Mã)	Các ý niệm giữ vai trò nền tảng đối với tri thức và thực tại. Vấn đề trung tâm: Tri thức và cái thiện.	Plato	Not in source
Kinh viện	Trung cổ	Dùng lập luận để khảo sát đức tin và lý trí. Vấn đề trung tâm: Thần học và triết học.	Thomas Aquinas	Not in source

Câu hỏi thường gặp

Triết học có bao nhiêu trường phái?

Không có con số cố định vì tùy tiêu chí phân loại. Ở mức khái quát nhất, triết học chia thành hai trường phái lớn là duy vật và duy tâm, cùng nhiều trường phái nhỏ theo thời kỳ và khu vực.

Chủ nghĩa duy vật và duy tâm, cái nào đúng?

Triết học không xem đây là bài toán đúng sai đơn giản mà là hai lập trường về cái có trước. Giáo trình Mác – Lênin theo duy vật biện chứng, còn duy tâm vẫn có giá trị lịch sử và học thuật.

Nên bắt đầu học triết học từ trường phái nào?

Nên bắt đầu từ vấn đề cơ bản của triết học và cặp duy vật – duy tâm, sau đó đi theo dòng thời gian từ Hy Lạp cổ đại. Cách này giúp hiểu vì sao các trường phái sau xuất hiện.

Triết học Mác – Lênin thuộc trường phái nào?

Thuộc chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kế thừa phép biện chứng của Hegel và duy vật của Feuerbach nhưng cải tạo theo hướng duy vật.

Triết học phương Đông khác phương Tây ở điểm nào?

Triết học phương Đông thường nhấn mạnh nhân sinh, đạo đức, sự hài hòa và giải thoát, gắn với tôn giáo. Triết học phương Tây thiên về phân tích bản thể, nhận thức và lập luận lý tính, dù hai bên có giao thoa.