Thuật ngữ ngôn ngữ học tiếng Anh: Bảng tra cứu Anh–Việt

Thuật ngữ ngôn ngữ học tiếng Anh (linguistics terms) là các từ chuyên môn dùng để gọi tên khái niệm khi phân tích ngôn ngữ, gồm sáu nhánh chính: phonetics (ngữ âm học), phonology (âm vị học), morphology (hình thái học), syntax (cú pháp học), semantics (ngữ nghĩa học) và pragmatics (ngữ dụng học).

Thuật ngữ ngôn ngữ học tiếng Anh là hệ thống từ vựng chuyên môn dùng để phân tích âm thanh, cấu tạo từ, cấu trúc câu, nghĩa và cách sử dụng ngôn ngữ. Bài viết này tổng hợp các mục từ cốt lõi dành cho sinh viên năm 1–2 theo sáu phân ngành chính, kèm phiên âm IPA, nghĩa tiếng Việt và ví dụ minh họa để bạn tra cứu nhanh.

Ký hiệu IPA trong dấu / / biểu thị âm vị; dấu ˈ đứng trước âm tiết mang trọng âm chính. Trong bảng, n. là danh từ, adj. là tính từ, cụm n. là cụm danh từ; bản dịch tiếng Việt chỉ mang tính chất tham khảo vì giáo trình và truyền thống dịch thuật có thể khác nhau. Các mục từ này được chọn lọc nhằm hỗ trợ môn nhập môn, không thay thế từ điển chuyên ngành hay giáo trình chuyên sâu.

Thuật ngữ ngôn ngữ học tiếng Anh là gì?

Thuật ngữ ngôn ngữ học (linguistics terms) là các từ dùng để gọi tên những khái niệm trong lĩnh vực nghiên cứu ngôn ngữ, cấu trúc và cách vận hành của nó. Khác với từ vựng thông thường, mỗi thuật ngữ này gắn với một khái niệm phân tích cụ thể. Chẳng hạn, phoneme không đơn giản là “âm” mà là đơn vị âm thanh có chức năng phân biệt nghĩa trong một ngôn ngữ.

Các bảng dưới đây phân loại mục từ theo sáu nhánh chính: phonetics (ngữ âm học), phonology (âm vị học), morphology (hình thái học), syntax (cú pháp học), semantics (ngữ nghĩa học) và pragmatics (ngữ dụng học). Do cách gọi tiếng Việt có thể thay đổi tùy giáo trình, bạn nên giữ nguyên thuật ngữ tiếng Anh bên cạnh bản dịch khi ghi chép hoặc làm bài.

Phân biệt nhanh với grammar terms: noun, tense hay passive voice là grammar terms — từ dùng khi học và mô tả ngữ pháp tiếng Anh phổ thông; còn linguistics terms có phạm vi rộng hơn, bao gồm cả khái niệm về âm thanh, cấu tạo từ, nghĩa và ngữ cảnh giao tiếp. Mục riêng phía dưới bài viết phân tích chi tiết hơn sự khác biệt này.

Hai mặt so sánh thuật ngữ ngữ pháp và thuật ngữ ngôn ngữ học bằng biểu tượng trừu tượng
Thuật ngữ ngôn ngữ học rộng hơn thuật ngữ ngữ pháp phổ thông (Nguồn: studocu)

Tra cứu thuật ngữ cơ bản theo sáu phân ngành ngôn ngữ học

Sơ đồ sáu nhánh ngôn ngữ học dạng bản đồ tư duy không chữ
Sáu phân ngành chính thành một bản đồ tra cứu nhanh (Nguồn: mindonmap)

Âm thanh và hệ thống âm: phonetics, phonology

Phonetics — ngữ âm học

Phân ngành Thuật ngữ tiếng Anh IPA Nghĩa tiếng Việt Loại từ Ví dụ Anh–Việt Ghi chú cách dùng
Phonetics phonetics /fəˈnetɪks/ ngữ âm học n. Phonetics studies speech sounds. — Ngữ âm học nghiên cứu âm lời nói. Kết thúc bằng -s nhưng thường dùng như danh từ số ít.
Phonetics phone /fəʊn/ âm thực tế n. [pʰ] and [p] are different phones. — [pʰ] và [p] là hai âm thực tế khác nhau. Ghi trong [ ], khác với phoneme.
Phonetics consonant /ˈkɒnsənənt/ phụ âm n. /p/ is a voiceless consonant. — /p/ là phụ âm vô thanh. Chỉ âm, không phải chữ cái.
Phonetics vowel /ˈvaʊəl/ nguyên âm n. The vowel in “see” is long. — Nguyên âm trong “see” là âm dài. Phân biệt âm nguyên âm với chữ cái nguyên âm.
Phonetics IPA (International Phonetic Alphabet) /ˌaɪ piː ˈeɪ/ Bảng mẫu tự phiên âm quốc tế n. The IPA symbol is /θ/. — Ký hiệu IPA là /θ/. Hệ ký hiệu phiên âm quốc tế.
Phonetics articulation /ɑːˌtɪkjəˈleɪʃn/ sự cấu âm n. Articulation of /t/ involves the tongue. — Cấu âm /t/ có sự tham gia của lưỡi. Mô tả cách tạo âm.
Phonetics voicing /ˈvɔɪsɪŋ/ sự hữu thanh; rung thanh đới n. /z/ has voicing, but /s/ does not. — /z/ hữu thanh, còn /s/ thì không. Có thể cảm nhận rung ở cổ họng.
Phonetics aspiration /ˌæspɪˈreɪʃn/ sự bật hơi n. The /p/ in “pin” is aspirated. — Âm /p/ trong “pin” được bật hơi. Ký hiệu bật hơi thường là [ʰ].
Phonetics diphthong /ˈdɪfθɒŋ/ nguyên âm đôi n. /aɪ/ in “my” is a diphthong. — /aɪ/ trong “my” là nguyên âm đôi. Một âm tiết có sự chuyển động giữa hai vị trí nguyên âm.
Phonetics stress /stres/ trọng âm n. The stress falls on the first syllable. — Trọng âm rơi vào âm tiết đầu. IPA dùng ˈ cho trọng âm chính.

Phonology — âm vị học

Phân ngành Thuật ngữ tiếng Anh IPA Nghĩa tiếng Việt Loại từ Ví dụ Anh–Việt Ghi chú cách dùng
Phonology phonology /fəˈnɒlədʒi/ âm vị học; âm hệ học n. Phonology studies sound systems. — Âm vị học nghiên cứu hệ thống âm. Cũng có bản dịch “âm hệ học”.
Phonology phoneme /ˈfəʊniːm/ âm vị n. /p/ and /b/ are separate phonemes in English. — /p/ và /b/ là hai âm vị riêng trong tiếng Anh. Đơn vị có khả năng phân biệt nghĩa; ghi trong / /.
Phonology allophone /ˈæləfəʊn/ tha âm vị n. [pʰ] and [p] are allophones of /p/. — [pʰ] và [p] là các tha âm vị của /p/. Các biến thể phát âm của cùng một âm vị.
Phonology minimal pair /ˈmɪnɪməl peə/ cặp tối thiểu cụm n. “Ship” and “sheep” form a minimal pair. — “Ship” và “sheep” tạo thành một cặp tối thiểu. Hai từ chỉ khác một âm vị và khác nghĩa.
Phonology syllable /ˈsɪləbl/ âm tiết n. “Water” has two syllables. — “Water” có hai âm tiết. Đơn vị phát âm thường có một hạt nhân nguyên âm.
Phonology onset /ˈɒnset/ âm đầu âm tiết n. In “cat”, /k/ is the onset. — Trong “cat”, /k/ là âm đầu âm tiết. Phần đứng trước hạt nhân âm tiết.
Phonology rhyme /raɪm/ vần âm tiết n. The rhyme of “cat” is /æt/. — Phần vần âm tiết của “cat” là /æt/. Trong phân tích âm tiết, gồm hạt nhân và âm cuối.
Phonology intonation /ˌɪntəˈneɪʃn/ ngữ điệu n. Rising intonation can signal a question. — Ngữ điệu lên có thể báo hiệu câu hỏi. Đường cao độ trên một cụm hoặc câu.
Phonology assimilation /əˌsɪməˈleɪʃn/ sự đồng hóa n. Sounds may change through assimilation. — Âm có thể biến đổi do hiện tượng đồng hóa. Một âm trở nên giống âm lân cận hơn.
Phonology suprasegmental /ˌsuːprəseɡˈmentl/ siêu đoạn tính n./adj. Stress is a suprasegmental feature. — Trọng âm là một đặc điểm siêu đoạn tính. Thường chỉ đặc điểm như trọng âm, ngữ điệu.
Cận cảnh sóng âm và cơ quan phát âm minh họa ngữ âm học âm vị học
Âm vật lý và âm trong hệ thống được nhìn như hai lớp khác nhau (Nguồn: tienganhaz)

Cấu tạo từ và cấu trúc câu: morphology, syntax

Morphology — hình thái học

Phân ngành Thuật ngữ tiếng Anh IPA Nghĩa tiếng Việt Loại từ Ví dụ Anh–Việt Ghi chú cách dùng
Morphology morphology /mɔːˈfɒlədʒi/ hình thái học n. Morphology studies word structure. — Hình thái học nghiên cứu cấu tạo từ. Cũng gặp cách dịch “từ hình học”.
Morphology morpheme /ˈmɔːfiːm/ hình vị n. “Unhappy” contains two morphemes. — “Unhappy” có hai hình vị: un- và happy. Đơn vị nhỏ nhất mang nghĩa hoặc chức năng ngữ pháp.
Morphology allomorph /ˈæləmɔːf/ tha hình vị n. /s/, /z/ and /ɪz/ are plural allomorphs. — /s/, /z/ và /ɪz/ là các tha hình vị số nhiều. Những dạng khác nhau của một hình vị.
Morphology free morpheme /friː ˈmɔːfiːm/ hình vị tự do cụm n. “Book” is a free morpheme. — “Book” là hình vị tự do. Có thể đứng riêng như một từ.
Morphology bound morpheme /baʊnd ˈmɔːfiːm/ hình vị ràng buộc cụm n. “-s” is a bound morpheme. — “-s” là hình vị ràng buộc. Phải gắn với yếu tố khác.
Morphology affix /ˈæfɪks/ phụ tố n. “Un-” and “-ness” are affixes. — “Un-” và “-ness” là phụ tố. Tên gọi chung cho tiền tố, hậu tố và các dạng phụ tố khác.
Morphology prefix /ˈpriːfɪks/ tiền tố n. “Re-” in “rewrite” is a prefix. — “Re-” trong “rewrite” là tiền tố. Đứng trước gốc từ.
Morphology suffix /ˈsʌfɪks/ hậu tố n. “-ful” is a suffix. — “-ful” là hậu tố. Đứng sau gốc từ.
Morphology root /ruːt/ căn tố; gốc từ n. “Act” is the root in “reaction”. — “Act” là căn tố trong “reaction”. Thuật ngữ cụ thể có thể tùy khung phân tích.
Morphology inflection /ɪnˈflekʃn/ biến tố n. “-ed” marks past-tense inflection. — “-ed” đánh dấu biến tố thì quá khứ. Thường biểu thị thông tin ngữ pháp, không tạo mục từ mới.
Morphology derivation /ˌderɪˈveɪʃn/ sự phái sinh n. “Teach” to “teacher” is derivation. — “Teach” chuyển thành “teacher” là phái sinh. Có thể tạo từ mới hoặc đổi từ loại.

Syntax — cú pháp học

Phân ngành Thuật ngữ tiếng Anh IPA Nghĩa tiếng Việt Loại từ Ví dụ Anh–Việt Ghi chú cách dùng
Syntax syntax /ˈsɪntæks/ cú pháp học; cú pháp n. Syntax studies sentence structure. — Cú pháp học nghiên cứu cấu trúc câu. Chỉ phân ngành hoặc cấu trúc cú pháp tùy ngữ cảnh.
Syntax word class /wɜːd klɑːs/ từ loại cụm n. Nouns and verbs are word classes. — Danh từ và động từ là các từ loại. Cũng gọi là part of speech.
Syntax phrase /freɪz/ cụm từ n. “The tall man” is a noun phrase. — “The tall man” là cụm danh từ. Nhóm từ hoạt động như một đơn vị.
Syntax clause /klɔːz/ mệnh đề n. “She smiled” is a clause. — “She smiled” là một mệnh đề. Có cấu trúc vị ngữ; cách xác định chủ ngữ tùy ngôn ngữ và khung phân tích.
Syntax sentence /ˈsentəns/ câu n. A sentence can contain several clauses. — Một câu có thể chứa nhiều mệnh đề. Đơn vị câu được phân tích theo cấu trúc và ngữ cảnh.
Syntax subject /ˈsʌbdʒɪkt/ chủ ngữ n. “The dog” is the subject in “The dog barked.” — “The dog” là chủ ngữ trong câu “The dog barked.” Vai trò cú pháp, không luôn đồng nghĩa với người thực hiện hành động.
Syntax predicate /ˈpredɪkət/ vị ngữ n. “Barked loudly” is the predicate. — “Barked loudly” là vị ngữ. Thành phần nêu điều được nói về chủ ngữ trong phân tích truyền thống.
Syntax constituent /kənˈstɪtjuənt/ thành tố cú pháp n. “The cat” is a constituent of the sentence. — “The cat” là một thành tố của câu. Nhóm từ hoặc từ tạo thành một đơn vị trong cấu trúc.
Syntax subordinate clause /səˈbɔːdɪnət klɔːz/ mệnh đề phụ thuộc cụm n. “Because it rained” is a subordinate clause. — “Because it rained” là mệnh đề phụ thuộc. Có quan hệ phụ thuộc vào thành phần khác.
Syntax phrase structure /freɪz ˈstrʌktʃə/ cấu trúc cụm từ cụm n. Phrase structure can be shown in a tree. — Cấu trúc cụm từ có thể được biểu diễn bằng sơ đồ cây. Gặp trong phân tích cấu trúc câu.
Khối từ ghép thành cây cú pháp trên bàn học ngôn ngữ
Hình vị ghép thành từ, từ ghép thành cụm và câu (Nguồn: smartcom)

Nghĩa và ngữ cảnh: semantics, pragmatics

Semantics — ngữ nghĩa học

Phân ngành Thuật ngữ tiếng Anh IPA Nghĩa tiếng Việt Loại từ Ví dụ Anh–Việt Ghi chú cách dùng
Semantics semantics /sɪˈmæntɪks/ ngữ nghĩa học n. Semantics studies meaning. — Ngữ nghĩa học nghiên cứu nghĩa. Tên phân ngành, thường dùng như danh từ số ít.
Semantics sense /sens/ nghĩa; nội dung nghĩa n. “Pupil” has more than one sense. — “Pupil” có hơn một nghĩa. Phân biệt với đối tượng được từ quy chiếu đến.
Semantics reference /ˈrefrəns/ sự quy chiếu; vật quy chiếu n. “The moon” refers to Earth’s natural satellite. — “The moon” quy chiếu đến vệ tinh tự nhiên của Trái Đất. Cách dịch phụ thuộc câu đang nói về quan hệ hay đối tượng.
Semantics synonym /ˈsɪnənɪm/ từ đồng nghĩa n. “Big” and “large” are near-synonyms. — “Big” và “large” gần nghĩa nhau. Hai từ đồng nghĩa không nhất thiết thay thế nhau trong mọi ngữ cảnh.
Semantics antonym /ˈæntənɪm/ từ trái nghĩa n. “Hot” and “cold” are antonyms. — “Hot” và “cold” là từ trái nghĩa. Quan hệ trái nghĩa có nhiều kiểu.
Semantics hyponym /ˈhaɪpənɪm/ từ hạ nghĩa n. “Rose” is a hyponym of “flower”. — “Rose” là từ hạ nghĩa của “flower”. “Flower” là từ bao quát hơn, hypernym.
Semantics polysemy /ˌpɒlɪˈsiːmi/ hiện tượng đa nghĩa n. “Bank” can illustrate polysemy. — “Bank” có thể minh họa hiện tượng đa nghĩa. Thường nói các nghĩa có liên hệ với nhau.
Semantics homophone /ˈhɒməfəʊn/ từ đồng âm n. “Sea” and “see” are homophones. — “Sea” và “see” là hai từ đồng âm. Cùng cách phát âm nhưng khác nghĩa; chính tả có thể khác.
Semantics semantic field /sɪˈmæntɪk fiːld/ trường ngữ nghĩa cụm n. Colour words form a semantic field. — Các từ chỉ màu tạo thành một trường ngữ nghĩa. Nhóm từ liên quan trong cùng miền nghĩa.
Semantics entailment /ɪnˈteɪlmənt/ quan hệ kéo theo ngữ nghĩa n. “She bought a rose” entails “She bought a flower.” — “Cô ấy mua một bông hồng” kéo theo “Cô ấy mua một bông hoa.” Quan hệ nghĩa giữa hai mệnh đề.

Pragmatics — ngữ dụng học

Phân ngành Thuật ngữ tiếng Anh IPA Nghĩa tiếng Việt Loại từ Ví dụ Anh–Việt Ghi chú cách dùng
Pragmatics pragmatics /præɡˈmætɪks/ ngữ dụng học n. Pragmatics studies meaning in context. — Ngữ dụng học nghiên cứu nghĩa trong ngữ cảnh. Cũng gặp bản dịch “dụng ngôn học”.
Pragmatics context /ˈkɒntekst/ ngữ cảnh n. Context helps us interpret the utterance. — Ngữ cảnh giúp ta diễn giải phát ngôn. Bao gồm tình huống, người nói và tri thức chung liên quan.
Pragmatics utterance /ˈʌtərəns/ phát ngôn n. An utterance is produced in a particular situation. — Một phát ngôn được tạo ra trong một tình huống cụ thể. Sự kiện giao tiếp cụ thể; phân biệt với câu trừu tượng.
Pragmatics speech act /spiːtʃ ækt/ hành vi lời nói cụm n. “I apologize” performs a speech act. — “Tôi xin lỗi” thực hiện một hành vi lời nói. Phát ngôn có thể xin lỗi, hứa, yêu cầu hoặc tuyên bố.
Pragmatics deixis /ˈdeɪksɪs/ trực chỉ n. “Here” depends on the speaker’s location. — “Here” phụ thuộc vào vị trí của người nói. Nghĩa phụ thuộc người nói, thời gian hoặc địa điểm.
Pragmatics implicature /ɪmˈplɪkətʃə/ hàm ý hội thoại n. “It’s cold in here” may imply “Close the window.” — “Ở đây lạnh nhỉ” có thể hàm ý “Đóng cửa sổ lại.” Nghĩa suy ra từ ngữ cảnh, không được nói trực tiếp.
Pragmatics presupposition /ˌpriːsʌpəˈzɪʃn/ tiền giả định n. “John stopped smoking” presupposes that he smoked before. — “John đã bỏ hút thuốc” tiền giả định rằng trước đây anh ấy từng hút. Thông tin được mặc định là đúng khi phát ngôn.
Pragmatics politeness /pəˈlaɪtnəs/ phép lịch sự n. An indirect request can express politeness. — Một yêu cầu gián tiếp có thể thể hiện phép lịch sự. Cách dùng lời nói gắn với quan hệ xã hội và tình huống.
Pragmatics turn-taking /ˈtɜːn ˌteɪkɪŋ/ luân phiên lượt lời cụm n. Turn-taking helps organize conversation. — Việc luân phiên lượt lời giúp tổ chức hội thoại. Khái niệm thường gặp trong phân tích hội thoại.
Pragmatics discourse marker /ˈdɪskɔːs ˌmɑːkə/ dấu hiệu diễn ngôn cụm n. “Well” can be a discourse marker. — “Well” có thể là một dấu hiệu diễn ngôn. Từ hoặc cụm từ giúp tổ chức lời nói, không nhất thiết mang nghĩa tham chiếu.
Bong bóng hội thoại trừu tượng trên nền quán cà phê cho ngữ nghĩa và ngữ dụng
Nghĩa mã hóa trong câu khác với nghĩa suy ra từ tình huống (Nguồn: zim)

Phân biệt các cặp khái niệm dễ nhầm trong môn nhập môn

Cặp thuật ngữ Khái niệm thứ nhất Khái niệm thứ hai Ví dụ phân biệt
Phonetics và phonology Phonetics (ngữ âm học) mô tả đặc điểm vật lý của âm: cách tạo, truyền và tiếp nhận. Phonology (âm vị học) nghiên cứu chức năng và quy luật âm trong hệ thống của một ngôn ngữ. Mô tả luồng hơi khi phát âm [pʰ] là phonetics; hỏi [pʰ] và [p] có làm đổi nghĩa trong tiếng Anh không là phonology.
Semantics và pragmatics Semantics (ngữ nghĩa học) tập trung vào nghĩa được mã hóa trong từ và câu. Pragmatics (ngữ dụng học) xét cách diễn giải nghĩa trong tình huống giao tiếp. “Can you pass the salt?” xét nghĩa trực tiếp là câu hỏi về khả năng; trong bữa ăn, câu thường được hiểu là lời yêu cầu.
Linguist và polyglot Linguist là nhà ngôn ngữ học, người nghiên cứu ngôn ngữ. Polyglot là người biết hoặc sử dụng nhiều ngôn ngữ. Người phân tích cấu trúc tiếng Việt có thể là linguist dù chỉ nói một ngôn ngữ; người dùng nhiều ngoại ngữ là polyglot nhưng không nhất thiết nghiên cứu ngôn ngữ học.

Tự kiểm tra: mô tả vị trí lưỡi khi phát âm /θ/ thuộc phonetics; hiểu “It’s late” như lời nhắc nên về thuộc pragmatics; biết nhiều ngoại ngữ nhưng không nghiên cứu ngôn ngữ học mô tả polyglot, không tự động là linguist.

Thẻ so sánh hai cột cho các cặp khái niệm ngôn ngữ học dễ nhầm
Ba cặp khái niệm cần tách rõ khi học nhập môn (Nguồn: studocu)

Thuật ngữ ngôn ngữ học hàn lâm khác grammar terms ra sao?

Các grammar terms thường gọi tên các loại từ và phạm trù dùng khi học hoặc mô tả ngữ pháp, chẳng hạn noun (danh từ), tense (thì), subject (chủ ngữ) và passive voice (câu bị động). Phạm vi của linguistics terms rộng hơn: ngoài cú pháp và ngữ pháp, chúng còn bao gồm thuật ngữ về âm thanh, cấu tạo từ, nghĩa, ngữ cảnh, biến thể ngôn ngữ và phương pháp phân tích.

Thuật ngữ Thường gặp trong Ví dụ câu hỏi
noun, tense, passive voice Ngữ pháp tiếng Anh Từ này là danh từ hay động từ? Câu đang ở thì nào?
phoneme, morpheme, implicature Ngôn ngữ học Âm nào phân biệt nghĩa? Đơn vị nào mang nghĩa? Người nghe suy ra điều gì từ ngữ cảnh?
syntax Cả hai lĩnh vực Trong ngữ pháp, có thể hỏi về trật tự từ; trong ngôn ngữ học, có thể phân tích cách các thành phần kết hợp thành cấu trúc.

Ranh giới không phải lúc nào cũng tuyệt đối: subject vừa là thuật ngữ ngữ pháp quen thuộc vừa là khái niệm cú pháp học. Nếu đang tra quy tắc dùng tiếng Anh, hãy xem tài liệu ngữ pháp; nếu cần hiểu cách một cấu trúc cụm từ được mô tả hoặc phân tích, hãy tra từ điển ngôn ngữ học.

Giá sách hai tầng tách ngữ pháp phổ thông và phân tích ngôn ngữ học
Ran giới giữa học ngữ pháp và phân tích ngôn ngữ (Nguồn: oreka)

Vì sao thuật ngữ Anh–Việt có nhiều bản dịch và nên chọn thế nào?

Một thuật ngữ có thể có nhiều bản dịch do truyền thống dịch thuật, trường phái, giáo trình hoặc lựa chọn giữa dịch sát nghĩa, vay mượn từ Hán Việt và cách gọi đã quen dùng. Hiện không có một hệ thống dịch thuật ngữ ngôn ngữ học Anh–Việt thống nhất áp dụng cho mọi tài liệu. Vì vậy, bảng dưới đây là hướng dẫn tham khảo, không phải quy định bắt buộc.

Thuật ngữ tiếng Anh Các bản dịch thường gặp Khác biệt về cách dùng Gợi ý chọn bản dịch
phonology âm vị học; âm hệ học Một cách gọi nhấn vào âm vị, cách kia nhấn mạnh hệ thống âm. Dùng theo giáo trình; lần đầu ghi kèm phonology để tiện đối chiếu.
morphology hình thái học; từ hình học “Hình thái học” là cách gọi phổ biến trong tài liệu nhập môn; cách gọi khác có thể nhấn vào cấu tạo từ. Dùng “hình thái học” nếu giáo trình không quy định cách khác.
pragmatics ngữ dụng học; dụng ngôn học Một số tài liệu dùng các hệ thuật ngữ khác nhau; bộ ba “tạo ngôn, dĩ ngôn, dụng ngôn” có thể gặp trong truyền thống dịch cũ. Theo cách gọi của môn học; ghi rõ pragmatics khi cần so sánh nguồn.
utterance phát ngôn; lời nói; ngôn khố “Phát ngôn” thường dùng để chỉ lời nói trong sự kiện giao tiếp cụ thể; các cách khác gắn với truyền thống tài liệu riêng. Dùng “phát ngôn” và giải thích bằng ví dụ.
morpheme hình vị; hình tố Cách gọi phụ thuộc giáo trình và truyền thống thuật ngữ. Giữ nhất quán với cách dùng của giảng viên hoặc tài liệu chính.
speech act hành vi lời nói; hành động lời nói; ngôn hành Các bản dịch làm nổi bật lời nói như hành động hoặc hành vi. Ghi thuật ngữ tiếng Anh ở lần xuất hiện đầu tiên.

Cách đối chiếu bản dịch trong giáo trình và từ điển

Khi gặp hai cách dịch, trước hết hãy tra định nghĩa tiếng Anh thay vì chọn theo cảm giác giống chữ. Sau đó xem ví dụ có khớp với khái niệm trong bài học không, kiểm tra giáo trình đang dùng và ghi cả thuật ngữ gốc ở lần đầu xuất hiện. Nếu làm bài thi, ưu tiên cách gọi giảng viên sử dụng; nếu viết bài nghiên cứu, chọn một bản dịch rồi dùng nhất quán.

Từ điển mở với thẻ đối chiếu bản dịch Anh Việt không chữ
Đối chiếu định nghĩa gốc trước khi chọn bản dịch tiếng Việt (Nguồn: dichthuatsms)

Nguồn tra cứu quốc tế nên dùng khi thuật ngữ chưa thống nhất

Nguồn Dùng để Lưu ý
Oxford Dictionary of Linguistics Tra định nghĩa thuật ngữ chuyên ngành bằng tiếng Anh. Đọc mục từ gốc để hiểu khái niệm trước khi quyết định bản dịch.
Cambridge Dictionary, mục từ hoặc giải thích ngôn ngữ học Tham khảo cách giải thích dễ tiếp cận hơn cho người mới học. Có thể không bao quát mọi thuật ngữ hẹp trong chuyên ngành.
SIL Glossary of Linguistic Terms Tra định nghĩa và liên kết giữa các khái niệm ngôn ngữ học. Đối chiếu định nghĩa với ngữ cảnh của giáo trình; không mặc định bản dịch tiếng Việt có sẵn.
Glottolog Tra thông tin về ngôn ngữ, họ ngôn ngữ và tài liệu liên quan. Đây chủ yếu là cơ sở dữ liệu ngôn ngữ học, không thay thế từ điển định nghĩa thuật ngữ.
Bộ từ điển và glossary ngôn ngữ học quốc tế trên bàn tra cứu
Nguồn quốc tế giúp kiểm chứng thuật ngữ chưa thống nhất (Nguồn: edu)

Nhóm thuật ngữ ngôn ngữ học giao thoa với GenAI và LLM

Các thuật ngữ kỹ thuật như tokenization, embedding và prompt thường gặp trong xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) và trí tuệ nhân tạo. Chúng liên quan đến cách hệ thống máy tính chia, biểu diễn và xử lý văn bản, nhưng không đồng nghĩa với các đơn vị truyền thống như từ hay hình vị. Cách triển khai và định nghĩa chi tiết có thể tùy mô hình hoặc tài liệu.

Thuật ngữ IPA Nghĩa và ví dụ Liên hệ và lưu ý
tokenization /ˌtəʊkənaɪˈzeɪʃn/ Quá trình chia văn bản thành token để xử lý. Ví dụ: Tokenization splits the input text. — Tokenization chia văn bản đầu vào thành các token. Là thao tác tính toán; cách chia không nhất thiết theo hình vị.
token /ˈtəʊkən/ Đơn vị văn bản mà mô hình xử lý. Ví dụ: One word can contain several tokens. — Một từ có thể chứa nhiều token. Một token không luôn tương ứng với một từ.
embedding /ɪmˈbedɪŋ/ Biểu diễn token hoặc đơn vị khác thành vector số. Ví dụ: The model maps a token to an embedding. — Mô hình ánh xạ một token thành embedding. Có liên hệ với nghiên cứu nghĩa bằng máy, nhưng vector không phải định nghĩa từ điển.
prompt /prɒmpt/ Đầu vào hoặc chỉ dẫn gửi cho mô hình. Ví dụ: The prompt asks the model to translate a sentence. — Prompt yêu cầu mô hình dịch một câu. Ngữ cảnh của prompt có thể ảnh hưởng đầu ra, nhưng prompt không đồng nhất với context trong pragmatics.
LLM (large language model) /ˌel el ˈem/ Mô hình ngôn ngữ lớn. Ví dụ: An LLM can generate a response from a prompt. — LLM có thể tạo câu trả lời từ prompt. Thuật ngữ AI; không có nghĩa mô hình phân tích ngôn ngữ như một nhà ngôn ngữ học.
NLP (natural language processing) /ˌen el ˈpiː/ Xử lý ngôn ngữ tự nhiên bằng máy tính. Ví dụ: NLP systems can label parts of speech. — Hệ thống NLP có thể gán nhãn từ loại. Lĩnh vực giao thoa giữa khoa học máy tính và ngôn ngữ; có thể ứng dụng kiến thức ngôn ngữ học.

Một từ dài có thể được mô hình chia thành nhiều token, nhưng số lượng và ranh giới phụ thuộc bộ mã hóa. Vì thế, khi đọc tài liệu AI, hãy kiểm tra tác giả dùng “word”, “meaning” hay “grammar” theo nghĩa ngôn ngữ học hay nghĩa kỹ thuật.

Minh họa trừu tượng token embedding và mô hình ngôn ngữ lớn bằng hình học
Thuật ngữ AI giao thoa với ngôn ngữ học nhưng không đồng nhất (Nguồn: viblo)

Cách học và ghi nhớ từ vựng ngôn ngữ học tiếng Anh

Đừng học bảng như một danh sách rời rạc. Hãy bắt đầu bằng sơ đồ sáu nhánh, rồi gắn mỗi thuật ngữ vào vị trí phù hợp: âm thanh, cấu tạo từ, cấu trúc câu, nghĩa hoặc cách dùng trong ngữ cảnh.

Bản đồ tư duy học thuật giúp ghi nhớ từ vựng ngôn ngữ học
Học theo nhánh thay vì học danh sách rời rạc (Nguồn: 7edu)
NGÔN NGỮ HỌC (Linguistics)
├── Âm thanh
│   ├── Phonetics: âm lời nói và đặc tính vật lý
│   └── Phonology: hệ thống và chức năng của âm
├── Cấu trúc
│   ├── Morphology: cấu tạo bên trong từ
│   └── Syntax: từ → cụm từ → mệnh đề → câu
└── Nghĩa và cách dùng
    ├── Semantics: nghĩa được mã hóa
    └── Pragmatics: nghĩa trong ngữ cảnh

Mẫu flashcard cho sinh viên năm nhất

Flashcard trắng học thuật cho thuật ngữ ngôn ngữ học
Mặt trước ghi thuật ngữ mặt sau ghi nghĩa và ví dụ tự đặt (Nguồn: twinkl)

Mặt trước ghi thuật ngữ tiếng Anh, IPA và phân ngành. Mặt sau ghi bản dịch, định nghĩa ngắn do bạn tự diễn đạt, một ví dụ tự đặt và một câu hỏi phân biệt. Chẳng hạn, thẻ phoneme có thể hỏi: “Ký hiệu này viết trong / / hay [ ]?” Tạo thêm thẻ chiều ngược lại để nhìn bản dịch tiếng Việt và nhớ lại thuật ngữ tiếng Anh.

Quy trình ôn nhanh trước kỳ thi

  1. Chọn một nhánh trong sơ đồ và tự che cột nghĩa tiếng Việt.
  2. Đọc thuật ngữ và IPA thành tiếng; nghe phát âm mẫu từ từ điển đáng tin cậy nếu chưa chắc trọng âm.
  3. Nói định nghĩa bằng một câu ngắn, sau đó đặt ví dụ mới thay vì chỉ đọc lại ví dụ có sẵn.
  4. Tự kiểm tra bằng cặp dễ nhầm: phone và phoneme, semantics và pragmatics, sentence và utterance.
  5. Với mục nào sai, xem lại định nghĩa tiếng Anh, ví dụ và cách dịch trong giáo trình; ghi nguồn hoặc cách gọi của môn học lên thẻ.
Checklist ôn thi thuật ngữ ngôn ngữ học với đồng hồ và thẻ nhớ
Quy trình ôn nhanh trước kỳ thi môn nhập môn (Nguồn: netabooks)

Trước khi kết thúc lượt ôn, kiểm tra bốn điểm: thuật ngữ thuộc phân ngành nào, IPA và trọng âm ra sao, bản dịch có khớp giáo trình không, và bạn có tự giải thích được bằng ví dụ không. Nếu cả bốn đều ổn, hãy chuyển sang nhánh tiếp theo.

Tự kiểm tra nhanh

1Phân ngành nào trong ngôn ngữ học tập trung mô tả các đặc điểm vật lý của âm thanh lời nói (như cách cấu âm, tạo luồng hơi) thay vì nghiên cứu chức năng của âm trong hệ thống một ngôn ngữ?

2Trong âm vị học, khái niệm "minimal pair" (cặp tối thiểu) được sử dụng nhằm mục đích chính nào?

3Những khẳng định nào dưới đây phản ánh đúng sự phân biệt giữa Ngữ nghĩa học (semantics) và Ngữ dụng học (pragmatics)?

4Phát biểu nào sau đây phân biệt chính xác nhất giữa một "linguist" (nhà ngôn ngữ học) và một "polyglot" (người biết nhiều ngôn ngữ)?

5Trong xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) và trí tuệ nhân tạo, thuật ngữ "token" được hiểu như thế nào khi so sánh với "từ" (word) trong ngôn ngữ học?

6Những đặc điểm âm thanh nào dưới đây được xếp vào nhóm đặc điểm "siêu đoạn tính" (suprasegmental) trong âm vị học?

7Trong phân tích hình thái học cho từ "unhappy", tiền tố "un-" thực hiện quá trình ngữ pháp nào?

Xem video tóm tắt
Nhìn nhanhThuật ngữ ngôn ngữ học tiếng Anh: Bảng tra cứu Anh–Việt
(Nguồn: ynghia.net)
Dữ liệu chính
Phân ngànhThuật ngữ tiếng AnhPhiên âm IPANghĩa tiếng ViệtLoại từVí dụ Anh–ViệtGhi chú cách dùng
Ngữ âm họcphonetics/fəˈnetɪks/ngữ âm họcdanh từPhonetics studies speech sounds. — Ngữ âm học nghiên cứu âm lời nói.Kết thúc bằng -s nhưng thường dùng như danh từ số ít.
Ngữ âm họcphone/fəʊn/âm thực tếdanh từ[pʰ] and [p] are different phones. — [pʰ] và [p] là hai âm thực tế khác nhau.Ghi trong [ ], khác với phoneme.
Ngữ âm họcconsonant/ˈkɒnsənənt/phụ âmdanh từ/p/ is a voiceless consonant. — /p/ là phụ âm vô thanh.Chỉ âm, không phải chữ cái.
Ngữ âm họcvowel/ˈvaʊəl/nguyên âmdanh từThe vowel in “see” is long. — Nguyên âm trong “see” là âm dài.Phân biệt âm nguyên âm với chữ cái nguyên âm.
Ngữ âm họcIPA (International Phonetic Alphabet)/ˌaɪ piː ˈeɪ/Bảng mẫu tự phiên âm quốc tếdanh từThe IPA symbol is /θ/. — Ký hiệu IPA là /θ/.Hệ ký hiệu phiên âm quốc tế.
Ngữ âm họcarticulation/ɑːˌtɪkjəˈleɪʃn/sự cấu âmdanh từArticulation of /t/ involves the tongue. — Cấu âm /t/ có sự tham gia của lưỡi.Mô tả cách tạo âm.
Ngữ âm họcvoicing/ˈvɔɪsɪŋ/sự hữu thanh; rung thanh đớidanh từ/z/ has voicing, but /s/ does not. — /z/ hữu thanh, còn /s/ thì không.Có thể cảm nhận rung ở cổ họng.
Ngữ âm họcaspiration/ˌæspɪˈreɪʃn/sự bật hơidanh từThe /p/ in “pin” is aspirated. — Âm /p/ trong “pin” được bật hơi.Ký hiệu bật hơi thường là [ʰ].
Ngữ âm họcdiphthong/ˈdɪfθɒŋ/nguyên âm đôidanh từ/aɪ/ in “my” is a diphthong. — /aɪ/ trong “my” là nguyên âm đôi.Một âm tiết có sự chuyển động giữa hai vị trí nguyên âm.
Ngữ âm họcstress/stres/trọng âmdanh từThe stress falls on the first syllable. — Trọng âm rơi vào âm tiết đầu.IPA dùng ˈ cho trọng âm chính.
Âm vị họcphonology/fəˈnɒlədʒi/âm vị học; âm hệ họcdanh từPhonology studies sound systems. — Âm vị học nghiên cứu hệ thống âm.Cũng có bản dịch “âm hệ học”.
Âm vị họcphoneme/ˈfəʊniːm/âm vịdanh từ/p/ and /b/ are separate phonemes in English. — /p/ và /b/ là hai âm vị riêng trong tiếng Anh.Đơn vị có khả năng phân biệt nghĩa; ghi trong / /.
Âm vị họcallophone/ˈæləfəʊn/tha âm vịdanh từ[pʰ] and [p] are allophones of /p/. — [pʰ] và [p] là các tha âm vị của /p/.Các biến thể phát âm của cùng một âm vị.
Âm vị họcminimal pair/ˈmɪnɪməl peə/cặp tối thiểucụm danh từ“Ship” and “sheep” form a minimal pair. — “Ship” và “sheep” tạo thành một cặp tối thiểu.Hai từ chỉ khác một âm vị và khác nghĩa.
Âm vị họcsyllable/ˈsɪləbl/âm tiếtdanh từ“Water” has two syllables. — “Water” có hai âm tiết.Đơn vị phát âm thường có một hạt nhân nguyên âm.
Âm vị họconset/ˈɒnset/âm đầu âm tiếtdanh từIn “cat”, /k/ is the onset. — Trong “cat”, /k/ là âm đầu âm tiết.Phần đứng trước hạt nhân âm tiết.
Âm vị họcrhyme/raɪm/vần âm tiếtdanh từThe rhyme of “cat” is /æt/. — Phần vần âm tiết của “cat” là /æt/.Trong phân tích âm tiết, gồm hạt nhân và âm cuối.
Âm vị họcintonation/ˌɪntəˈneɪʃn/ngữ điệudanh từRising intonation can signal a question. — Ngữ điệu lên có thể báo hiệu câu hỏi.Đường cao độ trên một cụm hoặc câu.
Âm vị họcassimilation/əˌsɪməˈleɪʃn/sự đồng hóadanh từSounds may change through assimilation. — Âm có thể biến đổi do hiện tượng đồng hóa.Một âm trở nên giống âm lân cận hơn.
Âm vị họcsuprasegmental/ˌsuːprəseɡˈmentl/siêu đoạn tínhdanh từ / tính từStress is a suprasegmental feature. — Trọng âm là một đặc điểm siêu đoạn tính.Thường chỉ đặc điểm như trọng âm, ngữ điệu.
Hình thái họcmorphology/mɔːˈfɒlədʒi/hình thái họcdanh từMorphology studies word structure. — Hình thái học nghiên cứu cấu tạo từ.Cũng gặp cách dịch “từ hình học”.
Hình thái họcmorpheme/ˈmɔːfiːm/hình vịdanh từ“Unhappy” contains two morphemes. — “Unhappy” có hai hình vị: un- và happy.Đơn vị nhỏ nhất mang nghĩa hoặc chức năng ngữ pháp.
Hình thái họcallomorph/ˈæləmɔːf/tha hình vịdanh từ/s/, /z/ and /ɪz/ are plural allomorphs. — /s/, /z/ và /ɪz/ là các tha hình vị số nhiều.Những dạng khác nhau của một hình vị.
Hình thái họcfree morpheme/friː ˈmɔːfiːm/hình vị tự docụm danh từ“Book” is a free morpheme. — “Book” là hình vị tự do.Có thể đứng riêng như một từ.
Hình thái họcbound morpheme/baʊnd ˈmɔːfiːm/hình vị ràng buộccụm danh từ“-s” is a bound morpheme. — “-s” là hình vị ràng buộc.Phải gắn với yếu tố khác.
Hình thái họcaffix/ˈæfɪks/phụ tốdanh từ“Un-” and “-ness” are affixes. — “Un-” và “-ness” là phụ tố.Tên gọi chung cho tiền tố, hậu tố và các dạng phụ tố khác.
Hình thái họcprefix/ˈpriːfɪks/tiền tốdanh từ“Re-” in “rewrite” is a prefix. — “Re-” trong “rewrite” là tiền tố.Đứng trước gốc từ.
Hình thái họcsuffix/ˈsʌfɪks/hậu tốdanh từ“-ful” is a suffix. — “-ful” là hậu tố.Đứng sau gốc từ.
Hình thái họcroot/ruːt/căn tố; gốc từdanh từ“Act” is the root in “reaction”. — “Act” là căn tố trong “reaction”.Thuật ngữ cụ thể có thể tùy khung phân tích.
Hình thái họcinflection/ɪnˈflekʃn/biến tốdanh từ“-ed” marks past-tense inflection. — “-ed” đánh dấu biến tố thì quá khứ.Thường biểu thị thông tin ngữ pháp, không tạo mục từ mới.
Hình thái họcderivation/ˌderɪˈveɪʃn/sự phái sinhdanh từ“Teach” to “teacher” is derivation. — “Teach” chuyển thành “teacher” là phái sinh.Có thể tạo từ mới hoặc đổi từ loại.
Cú pháp họcsyntax/ˈsɪntæks/cú pháp học; cú phápdanh từSyntax studies sentence structure. — Cú pháp học nghiên cứu cấu trúc câu.Chỉ phân ngành hoặc cấu trúc cú pháp tùy ngữ cảnh.
Cú pháp họcword class/wɜːd klɑːs/từ loạicụm danh từNouns and verbs are word classes. — Danh từ và động từ là các từ loại.Cũng gọi là part of speech.
Cú pháp họcphrase/freɪz/cụm từdanh từ“The tall man” is a noun phrase. — “The tall man” là cụm danh từ.Nhóm từ hoạt động như một đơn vị.
Cú pháp họcclause/klɔːz/mệnh đềdanh từ“She smiled” is a clause. — “She smiled” là một mệnh đề.Có cấu trúc vị ngữ; cách xác định chủ ngữ tùy ngôn ngữ và khung phân tích.
Cú pháp họcsentence/ˈsentəns/câudanh từA sentence can contain several clauses. — Một câu có thể chứa nhiều mệnh đề.Đơn vị câu được phân tích theo cấu trúc và ngữ cảnh.
Cú pháp họcsubject/ˈsʌbdʒɪkt/chủ ngữdanh từ“The dog” is the subject in “The dog barked.” — “The dog” là chủ ngữ trong câu “The dog barked.”Vai trò cú pháp, không luôn đồng nghĩa với người thực hiện hành động.
Cú pháp họcpredicate/ˈpredɪkət/vị ngữdanh từ“Barked loudly” is the predicate. — “Barked loudly” là vị ngữ.Thành phần nêu điều được nói về chủ ngữ trong phân tích truyền thống.
Cú pháp họcconstituent/kənˈstɪtjuənt/thành tố cú phápdanh từ“The cat” is a constituent of the sentence. — “The cat” là một thành tố của câu.Nhóm từ hoặc từ tạo thành một đơn vị trong cấu trúc.
Cú pháp họcsubordinate clause/səˈbɔːdɪnət klɔːz/mệnh đề phụ thuộccụm danh từ“Because it rained” is a subordinate clause. — “Because it rained” là mệnh đề phụ thuộc.Có quan hệ phụ thuộc vào thành phần khác.
Cú pháp họcphrase structure/freɪz ˈstrʌktʃə/cấu trúc cụm từcụm danh từPhrase structure can be shown in a tree. — Cấu trúc cụm từ có thể được biểu diễn bằng sơ đồ cây.Gặp trong phân tích cấu trúc câu.
Ngữ nghĩa họcsemantics/sɪˈmæntɪks/ngữ nghĩa họcdanh từSemantics studies meaning. — Ngữ nghĩa học nghiên cứu nghĩa.Tên phân ngành, thường dùng như danh từ số ít.
Ngữ nghĩa họcsense/sens/nghĩa; nội dung nghĩadanh từ“Pupil” has more than one sense. — “Pupil” có hơn một nghĩa.Phân biệt với đối tượng được từ quy chiếu đến.
Ngữ nghĩa họcreference/ˈrefrəns/sự quy chiếu; vật quy chiếudanh từ“The moon” refers to Earth’s natural satellite. — “The moon” quy chiếu đến vệ tinh tự nhiên của Trái Đất.Cách dịch phụ thuộc câu đang nói về quan hệ hay đối tượng.
Ngữ nghĩa họcsynonym/ˈsɪnənɪm/từ đồng nghĩadanh từ“Big” and “large” are near-synonyms. — “Big” và “large” gần nghĩa nhau.Hai từ đồng nghĩa không nhất thiết thay thế nhau trong mọi ngữ cảnh.
Ngữ nghĩa họcantonym/ˈæntənɪm/từ trái nghĩadanh từ“Hot” and “cold” are antonyms. — “Hot” và “cold” là từ trái nghĩa.Quan hệ trái nghĩa có nhiều kiểu.
Ngữ nghĩa họchyponym/ˈhaɪpənɪm/từ hạ nghĩadanh từ“Rose” is a hyponym of “flower”. — “Rose” là từ hạ nghĩa của “flower”.“Flower” là từ bao quát hơn, hypernym.
Ngữ nghĩa họcpolysemy/ˌpɒlɪˈsiːmi/hiện tượng đa nghĩadanh từ“Bank” can illustrate polysemy. — “Bank” có thể minh họa hiện tượng đa nghĩa.Thường nói các nghĩa có liên hệ với nhau.
Ngữ nghĩa họchomophone/ˈhɒməfəʊn/từ đồng âmdanh từ“Sea” and “see” are homophones. — “Sea” và “see” là hai từ đồng âm.Cùng cách phát âm nhưng khác nghĩa; chính tả có thể khác.
Ngữ nghĩa họcsemantic field/sɪˈmæntɪk fiːld/trường ngữ nghĩacụm danh từColour words form a semantic field. — Các từ chỉ màu tạo thành một trường ngữ nghĩa.Nhóm từ liên quan trong cùng miền nghĩa.

Câu hỏi thường gặp

Làm sao phát âm đúng các thuật ngữ ngôn ngữ học tiếng Anh?

Tra IPA trong từ điển đáng tin cậy, nghe phát âm mẫu và chú ý trọng âm của từ; sau đó đọc thành tiếng trong một câu ví dụ. Với thuật ngữ có biến thể phát âm, hãy ghi lại dạng phù hợp với từ điển hoặc giáo trình đang dùng.

Các thuật ngữ như tokenization, embedding và prompt có phải thuật ngữ ngôn ngữ học không?

Đây chủ yếu là thuật ngữ kỹ thuật trong xử lý ngôn ngữ tự nhiên và AI, nhưng có liên hệ với việc máy tính biểu diễn, chia nhỏ và xử lý ngôn ngữ. Chúng hữu ích khi đọc về LLM, song không nên đồng nhất token với từ hay hình vị.

Nên tra thuật ngữ ngôn ngữ học Anh–Việt ở nguồn nào?

Có thể đối chiếu từ điển chuyên ngành của Oxford hoặc Cambridge với SIL Glossary; dùng Glottolog chủ yếu để tra thông tin về ngôn ngữ và tài liệu, không thay cho từ điển định nghĩa thuật ngữ. Khi bản dịch khác nhau, kiểm tra định nghĩa tiếng Anh và cách dùng trong giáo trình của môn học.

Ký hiệu / / và [ ] trong bảng thuật ngữ khác nhau thế nào?

Dấu gạch chéo / / biểu thị âm vị (phoneme) — đơn vị âm có chức năng phân biệt nghĩa, còn dấu ngoặc vuông [ ] biểu thị âm thực tế (phone) được phát âm ra. Ví dụ, [pʰ] và [p] là hai cách phát âm của cùng âm vị /p/.