| Thuật ngữ | Phiên âm IPA | Nghĩa tiếng Việt |
|---|---|---|
| Psychology | /saɪˈkɑːlədʒi/ | Tâm lý học |
| Behavior | /bɪˈheɪvjər/ | Hành vi |
| Cognition | /kɑːɡˈnɪʃn/ | Nhận thức |
| Mental health | /ˌmentl ˈhelθ/ | Sức khỏe tinh thần |
| Psychotherapy | /ˌsaɪkoʊˈθerəpi/ | Tâm lý trị liệu |
Khi tra cứu từ vựng tiếng Anh về tâm lý học, bạn cần nhiều hơn một cặp từ – nghĩa. Phiên âm quốc tế (IPA), từ loại, ngữ cảnh sử dụng và sự khác biệt giữa các trường phái hay nhánh nghiên cứu đều giúp bạn hiểu và dùng thuật ngữ chính xác hơn. Bảng tra dưới đây dành cho sinh viên chuyên ngành, người đọc tài liệu lâm sàng và người luyện thi học thuật.
Bảng tra nhanh 40 thuật ngữ tâm lý học cốt lõi: IPA, loại từ, nghĩa và câu ví dụ
Bảng tra chia 40 thuật ngữ nền tảng thành 3 nhóm: nhận thức – hành vi, sức khỏe tinh thần và quy trình can thiệp lâm sàng. Nhóm nền tảng cũng làm rõ khái niệm ý thức trong tiếng Anh qua cặp consciousness–unconscious. Mỗi mục có phiên âm Anh – Mỹ (General American), từ loại, các kết hợp từ học thuật (collocations) thường gặp và câu ví dụ trong ngữ cảnh.
Tâm trí, hành vi và cảm xúc: những từ nền tảng
| Thuật ngữ | Phiên âm IPA | Từ loại | Nghĩa tiếng Việt chuẩn | Collocation học thuật | Câu ví dụ ngữ cảnh |
|---|---|---|---|---|---|
| Psychology | /saɪˈkɑːlədʒi/ | n. | Tâm lý học | abnormal psychology, cognitive psychology | Clinical psychology focuses on the diagnosis and treatment of mental illness. |
| Behavior | /bɪˈheɪvjər/ | n. | Hành vi | overt behavior, maladaptive behavior | Conditioning can significantly modify human behavior over time. |
| Cognition | /kɑːɡˈnɪʃn/ | n. | Nhận thức | cognitive processes, impaired cognition | Aging may alter memory and speed of cognition. |
| Emotion | /ɪˈmoʊʃn/ | n. | Cảm xúc | regulate emotion, suppress emotion | Children gradually learn to express and regulate emotion effectively. |
| Motivation | /ˌmoʊtɪˈveɪʃn/ | n. | Động lực | intrinsic motivation, extrinsic motivation | High intrinsic motivation correlates with better academic achievement. |
| Perception | /pərˈsepʃn/ | n. | Tri giác | sensory perception, depth perception | Perception is shaped by both sensory inputs and past experiences. |
| Memory | /ˈmeməri/ | n. | Trí nhớ, ký ức | working memory, long-term memory | Stress can impair the retrieval of short-term memory. |
| Personality | /ˌpɜːrsəˈnæləti/ | n. | Tính cách, nhân cách | personality traits, personality disorder | The Big Five model identifies five broad dimensions of personality. |
| Self-esteem | /ˌself ɪˈstiːm/ | n. | Lòng tự trọng, tự tôn | boost self-esteem, low self-esteem | Supportive feedback helps boost self-esteem in adolescents. |
| Consciousness | /ˈkɑːnʃəsnəs/ | n. | Ý thức | altered state of consciousness, lose consciousness | Sleep and hypnosis represent altered states of consciousness. |
| Unconscious | /ʌnˈkɑːnʃəs/ | n., adj. | Vô thức | unconscious mind, unconscious bias | Sigmund Freud argued that unconscious desires drive human behavior. |
| Stimulus | /ˈstɪmjələs/ | n. | Tác nhân kích thích | sensory stimulus, conditioned stimulus | The dog learned to salivate at the auditory stimulus. |
| Response | /rɪˈspɑːns/ | n. | Phản ứng, đáp ứng | behavioral response, emotional response | Cognitive therapy modifies the behavioral response to irrational fears. |
| Sensation | /senˈseɪʃn/ | n. | Cảm giác (qua giác quan) | tactile sensation, visual sensation | Sensation refers to the raw physical input detected by our sense organs. |

Từ stimulus là danh từ bất quy tắc gốc Latin có số nhiều là stimuli (/ˈstɪmjəlaɪ/). Tương tự, phenomenon (hiện tượng) có số nhiều là phenomena. Trong khi đó, behavior khi nói về khái niệm hành vi chung là danh từ không đếm được; từ này chỉ dùng dạng số nhiều (behaviors) khi nhà nghiên cứu đề cập đến các kiểu hình hành vi cụ thể khác nhau trong một thí nghiệm.
Sức khỏe tinh thần và rối loạn tâm lý thường gặp
| Thuật ngữ | Phiên âm IPA | Từ loại | Nghĩa tiếng Việt chuẩn | Collocation học thuật | Câu ví dụ ngữ cảnh |
|---|---|---|---|---|---|
| Mental health | /ˌmentl ˈhelθ/ | n. | Sức khỏe tinh thần | mental health awareness, promote mental health | Regular physical exercise has a measurable impact on mental health. |
| Mental disorder | /ˌmentl dɪsˈɔːrdər/ | n. | Rối loạn tâm thần/tâm lý | diagnose a disorder, treat a disorder | Bipolar disorder is classified as a severe mental disorder. |
| Depression | /dɪˈpreʃn/ | n. | Trầm cảm | major depression, suffer from depression | Persistent feelings of hopelessness are classic indicators of depression. |
| Anxiety | /æŋˈzaɪəti/ | n. | Lo âu | severe anxiety, generalized anxiety | Cognitive restructuring helps patients cope with anxiety. |
| Stress | /stres/ | n., v. | Căng thẳng, áp lực | chronic stress, alleviate stress | Chronic stress leads to elevated cortisol levels and cognitive fatigue. |
| Trauma | /ˈtraʊmə/ | n. | Sang chấn, chấn thương tâm lý | psychological trauma, childhood trauma | Exposure to severe trauma can disrupt normal emotional development. |
| Phobia | /ˈfoʊbiə/ | n. | Ám ảnh sợ | social phobia, develop a phobia | Systematic desensitization is commonly used to treat specific phobia. |
| Coping mechanism | /ˈkoʊpɪŋ ˈmekənɪzəm/ | n. | Cơ chế đối phó | healthy coping mechanism, maladaptive coping mechanism | Exercise serves as a healthy coping mechanism during stressful periods. |
| Defense mechanism | /dɪˈfens ˈmekənɪzəm/ | n. | Cơ chế phòng vệ | unconscious defense mechanism, employ a defense mechanism | Denial is an unconscious defense mechanism to reduce acute distress. |
| Addiction | /əˈdɪkʃn/ | n. | Sự nghiện (chất/hành vi) | substance addiction, behavioral addiction | Dopamine pathways play an essential role in behavioral addiction. |
| Obsession | /əbˈseʃn/ | n. | Ý nghĩ ám ảnh | recurring obsession, intrusive obsession | The patient experienced intrusive obsessions regarding contamination. |
| Compulsion | /kəmˈpʌlʃn/ | n. | Hành vi cưỡng chế | repetitive compulsion, resist a compulsion | Hand-washing became an uncontrollable compulsion for the OCD patient. |
| Grief | /ɡriːf/ | n. | Sự đau buồn (sau mất mát) | complicated grief, process grief | Counseling facilitates the natural process of navigating grief. |
Anxiety khi chỉ trạng thái cảm xúc chung hoặc một chẩn đoán lâm sàng trừu tượng là danh từ không đếm được: ta viết He suffers from severe anxiety, không viết anxieties. Chỉ dùng anxieties ở dạng số nhiều khi muốn nhấn mạnh nhiều mối bận tâm hay nỗi bất an cụ thể khác nhau trong đời sống.
Đánh giá, chẩn đoán và can thiệp
| Thuật ngữ | Phiên âm IPA | Từ loại | Nghĩa tiếng Việt chuẩn | Collocation học thuật | Câu ví dụ ngữ cảnh |
|---|---|---|---|---|---|
| Psychotherapy | /ˌsaɪkoʊˈθerəpi/ | n. | Tâm lý trị liệu | undergo psychotherapy, outpatient psychotherapy | Many individuals benefit from long-term psychotherapy for chronic mood issues. |
| Counseling | /ˈkaʊnsəlɪŋ/ | n. | Tham vấn tâm lý | seek counseling, marriage counseling | The university offers confidential counseling services for students. |
| Assessment | /əˈsesmənt/ | n. | Sự đánh giá, thẩm định | conduct an assessment, psychological assessment | The psychologist conducted a comprehensive cognitive assessment. |
| Diagnosis | /ˌdaɪəɡˈnoʊsɪs/ | n. | Sự chẩn đoán | differential diagnosis, confirm a diagnosis | Clinicians carefully evaluate symptoms to reach an accurate diagnosis. |
| Intervention | /ˌɪntərˈvenʃn/ | n. | Sự can thiệp | early intervention, therapeutic intervention | Early behavioral intervention significantly improves social functioning in autism. |
| Treatment plan | /ˈtriːtmənt plæn/ | n. | Kế hoạch điều trị | formulate a treatment plan, adhere to a treatment plan | The clinician and client collaborated to formulate an individualized treatment plan. |
| Relapse | /rɪˈlæps/ | n., v. | Tái phát | relapse prevention, suffer a relapse | Psychoeducation equips patients with skills for long-term relapse prevention. |
| Remission | /rɪˈmɪʃn/ | n. | Thuyên giảm triệu chứng | complete remission, achieve remission | After twelve weeks of therapy, the patient entered clinical remission. |
| Symptom | /ˈsɪmptəm/ | n. | Triệu chứng | somatic symptom, present with symptoms | Insomnia and fatigue are frequent somatic symptoms of depressive states. |
| Comorbidity | /ˌkoʊmɔːrˈbɪdəti/ | n. | Sự mắc kèm/bệnh đồng mắc | high comorbidity, psychiatric comorbidity | There is marked comorbidity between generalized anxiety and major depression. |
| Prognosis | /prɑːɡˈnoʊsɪs/ | n. | Tiên lượng bệnh | favorable prognosis, poor prognosis | Consistent adherence to therapy leads to a favorable prognosis. |
| Intake | /ˈɪnteɪk/ | n. | Tiếp nhận ban đầu | intake interview, intake assessment | During the initial intake interview, background information is systematically gathered. |
| Rapport | /ræˈpɔːr/ | n. | Mối quan hệ tin cậy | build rapport, therapeutic rapport | Establishing therapeutic rapport is essential before exploring deep emotional trauma. |

Từ vựng tâm lý học theo nhánh ngành: lâm sàng, phát triển, xã hội, nhận thức, giáo dục
Tâm lý học có nhiều nhánh nghiên cứu. Trước khi học thuật ngữ chuyên sâu, nhiều người cần chốt lại tâm lý học bằng tiếng Anh ở mức khái niệm. Học từ theo một danh sách phẳng (flat list) dễ khiến bạn quá tải hoặc dùng thuật ngữ sai ngữ cảnh học thuật. Phân nhóm theo nhánh ngành giúp bạn nhận diện vốn từ phù hợp khi đọc bài báo khoa học và giáo trình chuyên môn.
Tâm lý học lâm sàng (clinical psychology)
Tâm lý học lâm sàng là nhánh ứng dụng nghiên cứu, chẩn đoán, phòng ngừa và điều trị các rối loạn tâm thần phức tạp. Thuật ngữ trong nhánh này gắn nhiều với chẩn đoán y khoa, trị liệu và bệnh học tâm thần.
- Cognitive Behavioral Therapy (CBT) /ˌkɑːɡnətɪv bɪˈheɪvjərəl ˈθerəpi/ (n.): Liệu pháp nhận thức hành vi. Đây là liệu pháp tâm lý dựa trên bằng chứng khoa học, tập trung nhận diện và tái cấu trúc các kiểu tư duy sai lệch.
- Collocation: evidence-based CBT, CBT protocol.
- Ví dụ: Empirical trials demonstrate that CBT is highly effective in treating social anxiety disorder.

Không gian trị liệu yên tĩnh hỗ trợ quá trình tâm lý trị liệu như CBT. (Nguồn: lienson) - Psychopathology /ˌsaɪkoʊpəˈθɑːlədʒi/ (n.): Bệnh học tâm thần.
- Collocation: developmental psychopathology, underlying psychopathology.
- Ví dụ: Graduate students study psychopathology to recognize maladaptive patterns of functioning.
- Etiology /ˌiːtiˈɑːlədʒi/ (n.): Nguyên nhân bệnh học, căn nguyên.
- Collocation: complex etiology, etiology of schizophrenia.
- Ví dụ: The etiology of mood disorders involves both genetic vulnerability and environmental stressors.
- Comorbidity /ˌkoʊmɔːrˈbɪdəti/ (n.): Sự mắc kèm bệnh lý.
- Collocation: psychiatric comorbidity, high rates of comorbidity.
- Ví dụ: The comorbidity of substance use disorder with affective disorders complicates therapeutic outcomes.
- Prognosis /prɑːɡˈnoʊsɪs/ (n.): Tiên lượng.
- Collocation: good prognosis, long-term prognosis.
- Ví dụ: Patients receiving early psychotherapeutic intervention usually have a significantly better prognosis.
- Somatic symptom /soʊˈmætɪk ˈsɪmptəm/ (n.): Triệu chứng cơ thể/thực thể do tâm lý.
- Collocation: unexplained somatic symptoms, alleviate somatic symptoms.
- Ví dụ: Chronic headaches can present as somatic symptoms triggered by prolonged work strain.
- Transference /trænsˈfɜːrəns/ (n.): Sự chuyển di (trong phân tâm học).
- Collocation: negative transference, manage transference.
- Ví dụ: The therapist monitored transference reactions when the client projected parental conflicts onto him.
Tâm lý học phát triển (developmental psychology)
Nhánh phát triển nghiên cứu những biến đổi về thể chất, nhận thức và xã hội của con người trong suốt vòng đời (lifespan), từ giai đoạn phôi thai đến tuổi già.
- Attachment theory /əˈtætʃmənt ˈθɪri/ (n.): Lý thuyết gắn bó. Lý thuyết do nhà tâm thần học John Bowlby khởi xướng và được Mary Ainsworth phát triển thêm qua nghiên cứu thực nghiệm.
- Collocation: secure attachment, attachment style.
- Ví dụ: Attachment theory posits that early bonds with primary caregivers determine adult interpersonal dynamics.

Lý thuyết gắn bó nhấn mạnh vai trò của tương tác sớm giữa trẻ và người chăm sóc. (Nguồn: edu) - Milestone /ˈmaɪlstoʊn/ (n.): Cột mốc phát triển.
- Collocation: developmental milestone, cognitive milestone.
- Ví dụ: Walking independently is a major motor milestone typically achieved around twelve months of age.
- Adolescence /ˌædəˈlesns/ (n.): Thời kỳ vị thành niên.
- Collocation: early adolescence, turbulent adolescence.
- Ví dụ: Brain maturation continues throughout adolescence, particularly within the prefrontal cortex.
- Nature versus nurture /ˈneɪtʃər ˈvɜːrsəs ˈnɜːrtʃər/ (idiom/n.): Tranh luận bẩm sinh đối lập nuôi dưỡng.
- Collocation: ongoing debate of nature versus nurture.
- Ví dụ: Twin studies provide empirical data to disentangle the effects of nature versus nurture on intelligence.
- Critical period /ˈkrɪtɪkl ˈpɪriəd/ (n.): Giai đoạn then chốt/cốt yếu.
- Collocation: critical period for language acquisition.
- Ví dụ: Depriving infants of sensory stimulation during a critical period can cause irreversible neurodevelopmental deficits.
- Socialization /ˌsoʊʃələˈzeɪʃn/ (n.): Quá trình xã hội hóa.
- Collocation: primary socialization, agent of socialization.
- Ví dụ: Schools function alongside family units as foundational agents of socialization.
- Attachment styles /əˈtætʃmənt staɪlz/ (n.): 4 kiểu gắn bó chính trong nghiên cứu phát triển gồm an toàn (secure), tránh né (avoidant), lo lắng (anxious) và vô tổ chức (disorganized).
- Collocation: secure attachment style, disorganized attachment pattern.
- Ví dụ: Children displaying an avoidant attachment style often mask distress by maintaining emotional detachment.
Một số bài viết trên internet nhầm lẫn người sáng lập lý thuyết gắn bó là Harry Harlow do ông nổi tiếng với thí nghiệm khỉ rhesus và mẹ bằng vải thép. Tuy nhiên, người đặt nền móng lý thuyết gắn bó (Attachment theory) chính là nhà tâm thần học John Bowlby. Các phát hiện thực nghiệm của Harry Harlow chỉ đóng vai trò củng cố luận điểm của Bowlby về nhu cầu gắn bó bản năng độc lập với việc được cho ăn.
Tâm lý học xã hội (social psychology)
Tâm lý học xã hội tìm hiểu cách suy nghĩ, cảm xúc và hành vi của một người chịu tác động từ sự hiện diện thực tế, tưởng tượng hay tiềm ẩn của người khác.
- Conformity /kənˈfɔːrməti/ (n.): Sự tuân thủ số đông, sự đồng thuận xã hội.
- Collocation: group conformity, social conformity.
- Ví dụ: The Asch paradigm famously illustrated how peer pressure induces visual conformity.

Tâm lý học xã hội nghiên cứu cách cá nhân chịu ảnh hưởng của nhóm. (Nguồn: unia) - Obedience /əˈbiːdiəns/ (n.): Sự phục tùng uy quyền.
- Collocation: blind obedience, obedience to authority.
- Ví dụ: Milgram’s classic experiments revealed alarming levels of obedience to authority figures.
- Cognitive dissonance /ˌkɑːɡnətɪv ˈdɪsənəns/ (n.): Bất hòa nhận thức.
- Collocation: induce cognitive dissonance, resolve cognitive dissonance.
- Ví dụ: Smokers resolve cognitive dissonance by downplaying the verified medical risks of smoking.
- Stereotype /ˈsteriətaɪp/ (n.): Khuôn mẫu định kiến.
- Collocation: cultural stereotype, reinforce a stereotype.
- Ví dụ: Relying on cultural stereotypes hinders objective social evaluations.
- Bystander effect /ˈbaɪstændər ɪˌfekt/ (n.): Hiệu ứng người đứng ngoài (bàng quan).
- Collocation: explain the bystander effect, overcome the bystander effect.
- Ví dụ: Diffusion of responsibility is the psychological mechanism underlying the bystander effect.
- Attitude /ˈætɪtuːd/ (n.): Thái độ.
- Collocation: implicit attitude, attitude change.
- Ví dụ: Psychologists design longitudinal interventions to facilitate positive attitude change toward minority groups.
- Groupthink /ˈɡruːpθɪŋk/ (n.): Tư duy nhóm (hiện tượng triệt tiêu tiếng nói phản biện).
- Collocation: fall victim to groupthink, avoid groupthink.
- Ví dụ: Homogeneous committees frequently succumb to groupthink, resulting in disastrous policy failures.
Tâm lý học nhận thức và tâm lý học giáo dục
Hai nhánh này giao thoa ở các chủ đề như cơ chế xử lý thông tin, lưu trữ ký ức và phương pháp giúp tiếp thu tri thức hiệu quả hơn.
- Working memory /ˈwɜːrkɪŋ ˈmeməri/ (n.): Trí nhớ làm việc.
- Collocation: working memory capacity, strain working memory.
- Ví dụ: Complex mathematical problem solving heavily recruits working memory capacity.

Trí nhớ làm việc và siêu nhận thức quyết định hiệu quả tiếp thu kiến thức. (Nguồn: tuyensinhso) - Heuristic /hjuːˈrɪstɪk/ (n.): Lối tắt tư duy, kinh nghiệm định nghiệm, gần với trực giác trong suy nghĩ nhanh hơn là phân tích chậm.
- Collocation: availability heuristic, representativeness heuristic.
- Ví dụ: People often rely on the availability heuristic when judging risks based on memorable news headlines.
- Schema /ˈskiːmə/ (n., số nhiều schemata hoặc schemas): Lược đồ nhận thức.
- Collocation: cognitive schema, assimilate into a schema.
- Ví dụ: An established mental schema helps individuals categorize and interpret novel information rapidly.
- Scaffolding /ˈskæfoʊldɪŋ/ (n.): Kỹ thuật giàn giáo (hỗ trợ sư phạm có định hướng).
- Collocation: instructional scaffolding, provide scaffolding.
- Ví dụ: Vygotsky emphasized that teacher scaffolding enables learners to bridge their zone of proximal development.
- Intrinsic motivation /ɪnˈtrɪnzɪk ˌmoʊtɪˈveɪʃn/ (n.): Động lực nội tại.
- Collocation: foster intrinsic motivation, undermine intrinsic motivation.
- Ví dụ: Providing autonomy in project choices tends to foster students’ intrinsic motivation.
- Extrinsic motivation /eksˈtrɪnzɪk ˌmoʊtɪˈveɪʃn/ (n.): Động lực ngoại tại.
- Collocation: rely on extrinsic motivation, external rewards.
- Ví dụ: Grades and cash incentives represent standard forms of extrinsic motivation.
- Metacognition /ˌmetəkɑːɡˈnɪʃn/ (n.): Siêu nhận thức (nhận thức về chính tư duy của mình).
- Collocation: metacognitive awareness, metacognitive strategies.
- Ví dụ: Teaching students metacognition improves self-directed study habits and comprehension monitoring.
Psychologist, Psychiatrist, Therapist, Counselor: khác nhau ở trình độ, chức năng và quyền kê đơn
Các chức danh chăm sóc sức khỏe tâm thần đôi khi bị đánh đồng trong bản dịch và phần giải thích trên các diễn đàn tại Việt Nam. Bốn vai trò này khác nhau về học vị, mô hình đào tạo, phạm vi trách nhiệm lâm sàng và quyền can thiệp bằng thuốc.
Bốn chức danh trong thực hành lâm sàng
| Chức danh | Phiên âm IPA | Trình độ đào tạo điển hình | Chức năng chính | Quyền kê đơn thuốc | Câu ví dụ |
|---|---|---|---|---|---|
| Psychiatrist | /saɪˈkaɪətrɪst/ | Bác sĩ y khoa (MD/DO) + chuyên khoa tâm thần | Chẩn đoán rối loạn tâm thần, kê đơn và theo dõi thuốc, phối hợp trị liệu | Có | The psychiatrist adjusted her dosage after reviewing the side effects. |
| Psychologist | /saɪˈkɑːlədʒɪst/ | Tiến sĩ tâm lý học (PhD/PsyD) — không phải bác sĩ y khoa | Đánh giá tâm lý (testing), chẩn đoán, tâm lý trị liệu; hướng PhD thiên về nghiên cứu | Không (trừ vài bang tại Mỹ có chứng chỉ riêng) | The psychologist conducted a cognitive assessment before starting CBT. |
| Therapist | /ˈθerəpɪst/ | Thuật ngữ rộng — có thể là psychologist, social worker (LCSW) hoặc counselor đã được cấp phép | Thực hiện trị liệu nói chuyện (talk therapy); tự nó không chỉ rõ trình độ | Không | She has been seeing a therapist twice a month for her anxiety. |
| Counselor | /ˈkaʊnsələr/ | Thạc sĩ tham vấn (MA/MSc in Counseling) + giấy phép hành nghề | Tham vấn ngắn hạn, định hướng nghề nghiệp, hỗ trợ vấn đề đời sống; ít xử lý rối loạn nặng | Không | The school counselor helped him develop coping strategies for exam stress. |

Chỉ duy nhất psychiatrist mặc định có thẩm quyền kê đơn thuốc do được đào tạo chính quy như một bác sĩ y khoa (Medical Doctor) chuyên sâu về sinh hóa thần kinh. Ngược lại, therapist là một danh từ mang tính bảo trợ (umbrella term) bao hàm nhiều nhà thực hành trị liệu khác nhau. Khi đọc các tài liệu nghiên cứu quốc tế, bạn luôn cần tra cứu bằng cấp cụ thể đi kèm (như PhD, PsyD, LMFT hay LCSW) để xác định phạm vi hành nghề của tác giả.
DSM-5-TR và ICD: đặt tên và mã hóa rối loạn tâm thần
Khi đọc tài liệu bệnh học, bạn sẽ gặp hai bộ cẩm nang chẩn đoán tiêu chuẩn quốc tế: DSM và ICD. Phân biệt hai tài liệu này giúp bạn tránh nhầm lẫn mã bệnh và tên gọi theo quy ước.
| Tiêu chí so sánh | DSM-5-TR (Text Revision) | ICD (ICD-10 / ICD-11) | Lưu ý khi đọc tài liệu lâm sàng |
|---|---|---|---|
| Cơ quan ban hành | American Psychiatric Association (APA – Hoa Kỳ) | World Health Organization (WHO – Tổ chức Y tế Thế giới) | DSM mang tính học thuật cao tại Bắc Mỹ; ICD là chuẩn pháp lý y tế toàn cầu. |
| Phạm vi ứng dụng | Chuyên biệt 100% cho các rối loạn tâm thần | Bao quát toàn bộ bệnh tật thể chất và tâm thần | Các bệnh viện tại Việt Nam sử dụng mã ICD để bảo hiểm chi trả. |
| Phiên bản hiện hành | DSM-5-TR (ra mắt cập nhật năm 2022) | ICD-11 (hiệu lực chính thức từ năm 2022) | Tài liệu mới không còn gọi là "DSM-5" đơn thuần nếu trích dẫn sau năm 2022. |
| Tiêu chuẩn mã hóa | Đồng bộ mã hóa tương thích với ICD | Hệ thống mã bệnh quốc tế phân loại chữ và số | Ví dụ: Major Depressive Disorder có mã F32/F33 trong ICD. |
- Câu ví dụ học thuật với DSM-5-TR: The clinician confirmed that the diagnostic criteria met the DSM-5-TR requirements for Prolonged Grief Disorder.
- Câu ví dụ học thuật với ICD: Hospital records require dual classification according to ICD-11 statistical morbidity standards.

Cặp thuật ngữ dễ nhầm và lỗi dịch đang lan truyền trên các trang tiếng Việt
Một số bài tổng hợp từ vựng chuyên ngành dùng bản dịch máy hoặc sao chép lẫn nhau mà không đối chiếu với thuật ngữ gốc của Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ (APA). Cách làm này dễ gây nhầm lẫn giữa biểu hiện lâm sàng và triệu chứng nền tảng.
Affect, emotion, mood và các cặp khái niệm hay bị trộn lẫn
Ba từ affect, emotion và mood thường được dịch chung là "cảm xúc". Khi đọc bệnh án lâm sàng, bạn cần phân biệt các nghĩa sau:
- Affect (/ˈæfekt/ – danh từ): Biểu hiện cảm xúc khách quan có thể quan sát trực tiếp qua nét mặt, cử chỉ, giọng nói tại một thời điểm nhất định. Trong bệnh án, cụm flat affect có nghĩa là biểu cảm phẳng lặng/đơ cứng.
- Emotion (/ɪˈmoʊʃn/ – danh từ): Cảm xúc có ý thức, thường diễn ra nhanh, mãnh liệt và gắn liền với một đối tượng hoặc sự kiện kích hoạt cụ thể (ví dụ: giận dữ khi bị lừa dối).
- Mood (/muːd/ – danh từ): Tâm trạng, trạng thái cảm xúc nền kéo dài âm ỉ hàng giờ hoặc hàng tuần, không nhất thiết phải có đối tượng kích hoạt trực tiếp.
| Cặp / Thuật ngữ | Cách hiểu hoặc dịch sai hay gặp | Nghĩa và điểm khác biệt đúng | Câu ví dụ ngữ cảnh |
|---|---|---|---|
| Affect vs Emotion vs Mood | Đều dịch là "cảm xúc" | Affect: biểu hiện ngoài; emotion: phản ứng ngắn có đối tượng; mood: trạng thái nền dài hạn | The patient displayed a blunted affect despite describing a deeply depressive mood. |
| Neurosis vs Psychosis | Nghĩ là hai giai đoạn nhẹ/nặng | Psychosis: loạn thần (mất liên hệ thực tại, hoang tưởng); neurosis: thuật ngữ cổ điển từ thời Freud, đã bị gỡ khỏi DSM từ 1980 | Auditory hallucinations are definitive symptoms of psychosis, not simple neurosis. |
| Sympathy vs Empathy | Đều dịch là "đồng cảm" | Sympathy: thương hại, xót xa từ bên ngoài; empathy: thấu cảm, đặt mình vào trải nghiệm người khác | Practicing active empathy is far more therapeutic than offering mere sympathy. |
| Stress vs Anxiety | Dùng thay thế lẫn nhau | Stress: phản ứng trước tác nhân ngoại cảnh rõ ràng; anxiety: lo âu dai dẳng vô cớ kể cả khi không có hiểm họa | The somatic stress faded, but an underlying generalized anxiety lingered on. |
| Mental illness vs Mental health | Mental health là "bệnh thần kinh" | Mental health: sức khỏe tinh thần tổng quát; mental illness: bệnh lý tâm thần cụ thể | Investing in corporate mental health reduces the prevalence of chronic mental illness. |

Sửa lỗi dịch: Persuasion, Dysphoria, Gestalt
Ba thuật ngữ sau thường bị dịch máy móc hoặc giải nghĩa sai trên các trang từ điển trực tuyến đại chúng:
1. Persuasion trong Tâm lý học Xã hội
- Cách dịch sai: Chỉ hiểu là "sự thuyết phục" trong giao tiếp thông thường.
- Bản chất học thuật: Trong tâm lý học xã hội, Persuasion là một phân nhánh nghiên cứu hành vi về quá trình thay đổi niềm tin, thái độ và hành vi của người khác thông qua truyền thông điệp. Một ví dụ là mô hình ELM – Elaboration Likelihood Model với lộ trình trung tâm và ngoại vi.
- Ví dụ chuẩn: The study explores how source credibility accelerates cognitive persuasion via the central route.
2. Dysphoria trong Bệnh học Tâm thần
- Cách dịch sai lạ lùng trên mạng: Dịch máy thành "bức bối vùng trên" hoặc đồng nhất hoàn toàn với "bệnh trầm cảm".
- Bản chất học thuật: Dysphoria (/dɪsˈfɔːriə/) bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp, chỉ trạng thái bất an, phiền muộn, bứt rứt và chán nản sâu sắc về mặt tâm lý. Từ này đối lập với Euphoria (trạng thái cực kỳ hưng phấn, ngây ngất). Trong Gender Dysphoria (bất an giới), nó mô tả sự đau khổ tâm lý do giới tính sinh học không khớp với bản dạng giới, không phải "trầm cảm về giới tính" hay hiện tượng thể chất vùng ngực.
- Ví dụ chuẩn: Gender dysphoria produces intense psychological discomfort stemming from an incongruence between assigned and experienced gender.
3. Gestalt trong Tâm lý học Tri giác
- Cách dịch sai: Chỉ dịch thành "hình dạng" hay "hình thái học" theo từ điển Đức – Anh thông thường.
- Bản chất học thuật: Gestalt (/ɡəˈʃtɑːlt/) là một trường phái lý thuyết tri giác độc lập với tuyên ngôn kinh điển: "Tổng thể lớn hơn tổng số các thành phần riêng lẻ cấu thành nó" (The whole is greater than the sum of its parts). Trong thực hành lâm sàng, Gestalt therapy là liệu pháp hiện sinh tập trung vào trải nghiệm trực tiếp trong giây phút hiện tại.
- Ví dụ chuẩn: Gestalt principles explain how human perception groups disparate visual stimuli into unified wholes.
Để tránh trích dẫn các lỗi dịch thuật ngữ trôi nổi, hãy dùng từ điển chính thức của APA (APA Dictionary of Psychology) tại địa chỉ mạng công khai của American Psychological Association thay vì các công cụ dịch máy thông dụng.
Thuật ngữ dược lý tâm thần và đạo đức nghề nghiệp khi đọc tài liệu lâm sàng
Khi đọc báo cáo ca bệnh (case reports), sinh viên tâm lý học và nhà nghiên cứu cần nắm nhóm từ vựng về can thiệp sinh học cũng như các chuẩn mực pháp lý, đạo đức. Các danh sách từ thông thường hay bỏ sót mảng này.
Các nhóm thuốc hướng thần (psychotropic medication)
| Nhóm thuốc tiếng Anh | Phiên âm IPA | Nghĩa tiếng Việt | Nhóm tác dụng chính | Câu ví dụ học thuật |
|---|---|---|---|---|
| Antidepressants | /ˌæntidɪˈpresnts/ | Thuốc chống trầm cảm | Điều hòa chất dẫn truyền thần kinh (serotonin, norepinephrine) | The psychiatrist initiated a low-dose regimen of antidepressants. |
| SSRIs | /ˌes.es.ɑːrˈaɪz/ | Thuốc ức chế tái hấp thu chọn lọc serotonin | Nhóm đầu tay cho trầm cảm và lo âu (Selective Serotonin Reuptake Inhibitors) | SSRIs are commonly favored due to their milder side effect profile. |
| Antipsychotics | /ˌæntisaɪˈkɑːtɪks/ | Thuốc chống loạn thần | Kháng dopamine; điều trị tâm thần phân liệt, hưng cảm | Atypical antipsychotics effectively reduce positive symptoms of psychosis. |
| Mood stabilizers | /muːd ˈsteɪbəlaɪzərz/ | Thuốc ổn định khí sắc | Ngăn ngừa các pha hưng cảm và trầm cảm trong rối loạn lưỡng cực | Lithium remains the gold standard among mood stabilizers. |
| Anxiolytics | /ˌæŋziəˈlɪtɪks/ | Thuốc bình thần, giải lo âu | Giảm nhanh triệu chứng lo âu cấp tính, kích hoạt hệ GABA | Benzodiazepines are potent anxiolytics intended for short-term crisis use. |
| Stimulants | /ˈstɪmjələnts/ | Thuốc kích thần kinh | Tăng nồng độ dopamine/norepinephrine, dùng cho ADHD | Central nervous system stimulants improve sustained attention in ADHD patients. |

- Thuật ngữ đi kèm trong theo dõi điều trị:
- Dosage /ˈdoʊsɪdʒ/ (n.): Liều lượng thuốc (ví dụ: titrate the dosage – điều chỉnh liều).
- Side effect /ˈsaɪd ɪfekt/ (n.): Tác dụng phụ (ví dụ: report adverse side effects).
- Withdrawal symptoms /wɪðˈdrɔːəl ˈsɪmptəmz/ (n.): Hội chứng cai thuốc khi dừng đột ngột.
- Tolerance /ˈtɑːlərəns/ (n.): Sự dung nạp thuốc (hiện tượng phải tăng liều để đạt hiệu quả cũ).
- Adherence /ədˈhɪrəns/ (n.): Sự tuân thủ phác đồ điều trị (ví dụ: poor medication adherence).
Các thuật ngữ dược lý trên chỉ phục vụ mục đích tra cứu ngôn ngữ và đọc hiểu văn bản học thuật. Tuyệt đối không sử dụng thông tin này để tự ý kê đơn, điều chỉnh liều hoặc áp dụng cho bất kỳ trường hợp y tế thực tế nào ngoài chỉ định của bác sĩ chuyên khoa.
Đạo đức nghề nghiệp trong tham vấn và trị liệu
Nghiên cứu tâm lý học phương Tây đặt ra các nguyên tắc đạo đức (ethics) khắt khe. Người làm nghề cần ghi nhớ những thuật ngữ tiếng Anh sau:
- Informed consent /ɪnˌfɔːrmd kənˈsent/ (n.): Sự đồng thuận sau khi được giải thích đầy đủ.
- Collocation: obtain informed consent, sign the informed consent form.
- Ví dụ: Ethical guidelines dictate that therapists must obtain informed consent prior to commencing assessment.

Informed consent và confidentiality là hai trụ cột đạo đức của nghề tham vấn. (Nguồn: english4u) - Confidentiality /ˌkɑːnfɪˌdenʃiˈæləti/ (n.): Tính bảo mật thông tin.
- Collocation: breach confidentiality, maintain strict confidentiality.
- Ví dụ: Information disclosed in sessions is protected by law under professional confidentiality.
- Duty to warn /ˈduːti tuː wɔːrn/ (n.): Nghĩa vụ cảnh báo (quy tắc Tarasoff: khi thân chủ có nguy cơ gây hại trực tiếp tới bản thân hoặc người khác, bảo mật sẽ bị dỡ bỏ).
- Ví dụ: The legal duty to warn overrides confidentiality when a clear and imminent threat is made against an identifiable individual.
- Dual relationship /ˈduːəl rɪˈleɪʃnʃɪp/ (n.): Mối quan hệ kép (hành vi vi phạm đạo đức khi chuyên viên có quan hệ cá nhân/kinh doanh song song với thân chủ).
- Ví dụ: Therapists must avoid dual relationships that could impair objective clinical judgment.
- Professional boundaries /prəˈfeʃənl ˈbaʊndriz/ (n.): Ranh giới chuyên môn.
- Ví dụ: Blurring professional boundaries undermines the therapeutic alliance and harms the client.
Thuật ngữ mới cập nhật: DSM-5-TR, cyberpsychology, AI-assisted therapy, neuroplasticity
Ngôn ngữ tâm lý học liên tục được bổ sung để phản ánh những thay đổi về công nghệ và các phát hiện thần kinh học hiện đại.
- DSM-5-TR (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition, Text Revision): Bản hiệu chỉnh nội dung văn bản của DSM-5 được phát hành chính thức vào tháng 3/2022. Phiên bản này cập nhật tiêu chuẩn chẩn đoán mới cho Prolonged Grief Disorder (Rối loạn đau buồn kéo dài) và bổ sung các mã bệnh học không dùng thuốc liên quan đến tự hại và phân biệt chủng tộc.
- Văn cảnh học thuật: The clinical team revised their diagnostic criteria in accordance with the prolonged grief parameters specified in DSM-5-TR.

Neuroplasticity và trị liệu hỗ trợ bởi AI là những khái niệm tâm lý học mới. (Nguồn: laptoptcl) - Cyberpsychology /ˌsaɪbərsaɪˈkɑːlədʒi/ (n.): Tâm lý học không gian mạng. Chuyên ngành nghiên cứu các hiện tượng tâm lý, động cơ và tương tác của con người trong môi trường kỹ thuật số.
- Các thuật ngữ liên đới: online disinhibition effect (hiệu ứng cởi bỏ ức chế trên mạng), digital wellbeing (sức khỏe tinh thần thời đại số), problematic internet use (sử dụng mạng Internet bệnh lý).
- Văn cảnh học thuật: Recent cyberpsychology papers demonstrate how anonymous environments accelerate toxic online disinhibition.
- AI-assisted therapy (n.): Liệu pháp trị liệu có trí tuệ nhân tạo hỗ trợ. Khái niệm này chỉ cách ứng dụng các thuật toán máy học và mô hình ngôn ngữ lớn để sàng lọc triệu chứng, phân tích văn bản cảm xúc hoặc làm chatbot tương tác hỗ trợ sơ cấp giữa các buổi gặp chuyên viên.
- Văn cảnh học thuật: While AI-assisted therapy offers round-the-clock symptom tracking, concerns regarding algorithmic bias and privacy remain salient.
- Neuroplasticity /ˌnʊroʊplæˈstɪsəti/ (n.): Tính dẻo não bộ (khả năng tái cấu trúc mạng lưới synap thần kinh của não bộ dưới tác động của học tập và trải nghiệm).
- Collocation: promote neuroplasticity, experience-dependent neuroplasticity.
- Văn cảnh học thuật: Psychotherapeutic interventions have been shown to stimulate experience-dependent neuroplasticity in circuits regulating emotional affect.
Hội thoại mẫu một buổi tham vấn tâm lý bằng tiếng Anh, có chú thích thuật ngữ
Đoạn hội thoại mô phỏng một buổi tiếp nhận đầu tiên (intake session) kéo dài khoảng 20 phút tại phòng tham vấn trường đại học. Các thuật ngữ chuyên ngành được in đậm để bạn đối chiếu trực tiếp với ngữ cảnh giao tiếp trị liệu.
Stage 1: Establishing Framework (Mở đầu & Thiết lập khuôn khổ)
Counselor: Hello, thank you for coming in today. Before we jump into things, I need to go over our confidentiality policy. Everything shared in this room remains strictly between us, with legal exceptions only if there is explicit risk of self-harm or imminent danger to others.
Client: That is reassuring to hear. I understand completely.
Counselor: Perfect. We also need you to sign this standard informed consent form, confirming you comprehend our session format and therapeutic boundaries.
Stage 2: Exploring the Presenting Problem (Tiếp nhận & Khám phá vấn đề)
Counselor: So, what brings you in today? What would you describe as your main presenting problem?
Client: I’ve been struggling with severe anxiety and fatigue for the past three months. I cannot focus on my classes, and I constantly wake up in panic.
Counselor: Can you tell me more about how these symptoms manifest? Do you notice specific somatic responses like palpitations or tremors?
Client: My heart races rapidly whenever I open my laptop to write papers, and I feel completely paralyzed.
Stage 3: Identifying Triggers and Coping Mechanisms (Cơ chế đối phó & Tác nhân)
Counselor: That sounds genuinely exhausting. When this panic surges, what are your typical coping strategies?
Client: Honestly, I tend to engage in chronic procrastination. I just shut the laptop and scroll endlessly through social media.
Counselor: What you are describing is a textbook avoidance behavior. It temporarily dulls the emotional pain, but exacerbates academic pressure later on. Have you noticed any specific external triggers that amplify this distress?
Client: Mainly deadlines and fear of failing my family’s expectations.
Stage 4: Collaborative Goal Setting (Thiết lập mục tiêu & Kết thúc buổi)
Counselor: In this next phase, therapy is an entirely collaborative process. For our upcoming session, I’d like to assign a brief homework assignment: keep an objective thought log tracking cognitive distortions before you start studying.
Client: That sounds actionable. I’ll make sure to record it every evening.
Counselor: Excellent work today. We will review your cognitive log next Tuesday at 2 PM.

- Chú thích thuật ngữ xuất hiện trong buổi:
- Confidentiality: Tính bảo mật thông tin.
- Informed consent: Sự đồng thuận tự nguyện sau khi được giải thích.
- Presenting problem: Vấn đề cốt lõi mà thân chủ trình bày khi mới đến.
- Symptoms: Triệu chứng (thể chất hoặc tâm lý).
- Coping strategies: Các chiến lược thích ứng/đối phó.
- Avoidance: Hành vi né tránh để né cảm giác đau khổ.
- Triggers: Tác nhân kích hoạt phản ứng tiêu cực.
- Collaborative process: Tiến trình hợp tác song phương giữa nhà trị liệu và thân chủ.
- Homework assignment: Bài tập về nhà trong liệu pháp nhận thức hành vi.
Phát âm ‘psycho-‘ và cách học thuật ngữ tâm lý học để nhớ lâu, dùng được trong bài luận
Thuật ngữ tâm lý học có thể khó học vì cấu tạo từ gốc Hy Lạp phức tạp và những quy tắc phát âm liên quan đến âm câm.
Phát âm các từ bắt đầu bằng psycho- và những từ hay đọc sai
Quy tắc cần nhớ: chữ cái "p" trong tiền tố "psycho-" là âm câm. Bạn không phát âm chữ này thành /p/ như cách đọc tiếng Việt thông thường.
- Psychology: phát âm chuẩn là /saɪˈkɑːlədʒi/, không đọc thành "p-sai-co-lo-gy".
- Psychiatrist: phát âm chuẩn là /saɪˈkaɪətrɪst/, trọng âm rơi vào âm tiết thứ hai (-ky-).
- Psychosis: phát âm là /saɪˈkoʊsɪs/, trọng âm rơi vào vần -co-.
- Psychotherapy: phát âm là /ˌsaɪkoʊˈθerəpi/.
- Schizophrenia (Tâm thần phân liệt): phát âm là /ˌskɪtsəˈfriːniə/ (trọng âm rơi vào vần -phren- /friː/, âm ch phát âm là /k/).
- Paranoia (Chứng hoang tưởng): phát âm là /ˌpærəˈnɔɪə/ (trọng âm rơi vào vần -noi- /nɔɪ/).
- Cognitive (Thuộc về nhận thức): phát âm là /ˈkɑːɡnətɪv/ (trọng âm âm tiết đầu tiên, không đọc thành "co-ni-tive").
- Therapeutic (Mang tính trị liệu): phát âm là /ˌθerəˈpjuːtɪk/.
- Dyslexia (Hội chứng khó đọc): phát âm là /dɪsˈleksiə/.
Học theo gốc từ, flashcard và ngữ cảnh
Phương pháp học hình thái học (Morphology/Etymology) dựa trên phân tích tiền tố, gốc từ và hậu tố. Cách này giúp bạn mở rộng vốn từ mà không phải chỉ học thuộc lòng một cách thụ động.

| Gốc từ / Hậu tố | Nguồn gốc & Ý nghĩa | Ví dụ thuật ngữ chuyên ngành |
|---|---|---|
| psych(o)- | Tiếng Hy Lạp: linh hồn, tâm trí, tinh thần | psychology, psychosomatic, psychogenic, psychiatry |
| neur(o)- | Tiếng Hy Lạp: dây thần kinh | neuroscience, neurosis, neuroplasticity, neurology |
| cogn- | Tiếng Latin: biết, hiểu, nhận thức | cognition, cognitive, recognize, metacognition |
| -pathy | Tiếng Hy Lạp: bệnh lý; hoặc cảm xúc | psychopathy, empathy, sympathy, apathy |
| -phobia | Tiếng Hy Lạp: nỗi sợ phi lý | agoraphobia, claustrophobia, xenophobia |
| -mania | Tiếng Hy Lạp: cơn cuồng, ham muốn quá mức | kleptomania, pyromania, megalomania |
| -osis | Tiếng Hy Lạp: trạng thái rối loạn, tình trạng bệnh | psychosis, neurosis, narcosis |
| somat- | Tiếng Hy Lạp: thể xác, cơ thể | somatic, psychosomatic, somatization |

-
Bước 1: Tách từ
Khi bắt gặp từ vựng mới như
psychosomatic, hãy chia tách nó:psycho-(tâm trí) +somat-(thể chất) + hậu tố-ic(tính từ). -
Bước 2: Ghép và phán đoán nghĩa
Ghép lại: "thuộc về thể chất bắt nguồn từ tâm trí". Từ đó suy luận nghĩa học thuật: các triệu chứng đau đớn thể chất do yếu tố căng thẳng tâm lý gây ra chứ không xuất phát từ tổn thương cơ học mô.
-
Bước 3: Đối chiếu ngữ cảnh học thuật
Tra cứu câu văn chứa từ đó trong tạp chí nghiên cứu và xác nhận định nghĩa chuẩn qua APA Dictionary.
- Ứng dụng Spaced Repetition (Lặp lại ngắt quãng) với Anki/Quizlet: Thay vì tạo thẻ Flashcard chỉ có từ vựng ở mặt trước và nghĩa tiếng Việt ở mặt sau, bạn hãy đưa ngữ cảnh học thuật vào thẻ:
- Mặt trước (Front): The clinician evaluated the patient’s […] (khả năng thấu cảm) during the family therapy session.
- Mặt sau (Back): empathy /ˈempəθi/ (khác với sympathy; kỹ năng thấu hiểu cảm xúc từ góc nhìn của chính người bệnh).
Dùng thuật ngữ tâm lý học trong bài luận và IELTS
Trong bài luận đại học và kỳ thi IELTS Writing Task 2 với các chủ đề Mental Health, Modern Lifestyle, Social Pressure, dùng collocation tâm lý học tự nhiên sẽ giúp nâng cao điểm từ vựng (Lexical Resource):
- Thay vì viết: "Modern people are very tired because of work", hãy dùng: "Prolonged occupational demands frequently precipitate chronic stress and acute cognitive fatigue."
- Thay vì viết: "Schools should help students with sad feelings", hãy dùng: "Educational institutions must implement proactive psychological interventions to help adolescents develop robust coping mechanisms."
- Thay vì viết: "He stopped thinking bad thoughts", hãy dùng: "Through structured cognitive therapy, the client successfully initiated cognitive restructuring to dispute irrational beliefs."
Lộ trình học theo trình độ CEFR và bộ công cụ ôn tập: quiz, Anki, PDF, mindmap
Để học từ vựng tâm lý học có hệ thống, bạn có thể theo lộ trình 3 giai đoạn dựa trên khung tham chiếu trình độ ngôn ngữ chung châu Âu (CEFR).
Lộ trình A2–B1 → B2 → C1
- Giai đoạn 1: Nền tảng cảm xúc và hành vi thường thức (A2 – B1)
- Mục tiêu: 20–25 từ cốt lõi/tuần.
- Trọng tâm: Hệ thống danh từ diễn tả trạng thái tinh thần và cảm xúc căn bản: behavior, emotion, memory, anxiety, depression, mental health, stress, self-esteem, counseling.
- Thực hành: Viết nhật ký cảm xúc cá nhân bằng tiếng Anh, dùng các collocation thông dụng như cope with anxiety, boost self-esteem, relieve stress.
- Giai đoạn 2: Quy trình lâm sàng và phân loại chuyên ngành (B2)
- Mục tiêu: 30 từ/tuần.
- Trọng tâm: Từ vựng can thiệp và chẩn đoán: assessment, diagnosis, intervention, psychotherapy, CBT, comorbidity, symptom, relapse, conformity, working memory, schema.
- Thực hành: Đọc các bài viết khoa học đại chúng trên Psychology Today hoặc bản tóm tắt (Abstract) của các nghiên cứu trên PubMed, rồi gạch chân các cấu trúc mô tả nghiên cứu.
- Giai đoạn 3: Bệnh học chuyên sâu, dược lý và đạo đức nghề nghiệp (C1)
- Mục tiêu: 15–20 cụm chuyên gia/tuần.
- Trọng tâm: Thuật ngữ tâm thần học y khoa và tiêu chuẩn hành nghề: antipsychotics, SSRIs, tolerance, informed consent, confidentiality, prolonged grief disorder, neuroplasticity, cyberpsychology.
- Thực hành: Phân tích các ca bệnh lâm sàng (case studies) chuẩn bằng tiếng Anh; tập viết các đoạn văn tổng hợp y văn (Literature Review) sử dụng hệ thống thuật ngữ DSM-5-TR.
1Trong thực hành lâm sàng, chuyên gia nào dưới đây được đào tạo như một bác sĩ y khoa (MD/DO) và mặc định có thẩm quyền kê đơn cũng như điều chỉnh thuốc hướng thần cho bệnh nhân?
Psychiatrist được đào tạo chính quy như một bác sĩ y khoa chuyên sâu về sinh hóa thần kinh, do đó có thẩm quyền chẩn đoán và kê đơn thuốc.
2Khi đọc bệnh án lâm sàng, thuật ngữ 'affect' (biểu hiện cảm xúc) khác biệt như thế nào so với 'mood' (tâm trạng)?
Affect mang tính quan sát khách quan tại thời điểm đánh giá (như biểu cảm phẳng lặng/flat affect), còn mood mô tả trạng thái cảm xúc chủ quan kéo dài nhiều ngày hoặc nhiều tuần.
3Dựa trên tài liệu về dược lý tâm thần, những nhóm thuốc nào sau đây thuộc các phân nhóm thuốc hướng thần (psychotropic medication)?
SSRIs là nhóm thuốc hướng thần đầu tay dùng để điều hòa chất dẫn truyền thần kinh serotonin trong điều trị trầm cảm và lo âu.
4Sự khác biệt căn bản về phạm vi ứng dụng giữa hai bộ cẩm nang chẩn đoán DSM-5-TR và ICD-11 là gì?
DSM-5-TR do Hiệp hội Tâm thần học Hoa Kỳ ban hành chỉ tập trung vào rối loạn tâm thần, còn ICD-11 của WHO là hệ thống phân loại toàn diện cho mọi loại bệnh tật.
5Thuật ngữ 'Dysphoria' (/dɪsˈfɔːriə/) trong bệnh học tâm thần mô tả trạng thái nào của con người?
Dysphoria bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp, dùng để chỉ sự bất an, phiền muộn và chán nản sâu sắc (đối lập với Euphoria - trạng thái hưng phấn).
6Những thuật ngữ nào dưới đây phản ánh các quy tắc hoặc chuẩn mực về đạo đức nghề nghiệp trong tham vấn và trị liệu tâm lý?
Informed consent là nguyên tắc đạo đức bắt buộc nhà trị liệu phải giải thích rõ khuôn khổ trị liệu và nhận được sự đồng ý tự nguyện của thân chủ trước khi can thiệp.
7Hiện tượng 'Groupthink' (Tư duy nhóm) trong tâm lý học xã hội mô tả nguy cơ nào trong quá trình ra quyết định tập thể?
Groupthink xảy ra khi áp lực duy trì tính nhất trí trong một nhóm khiến các thành viên không dám đưa ra ý kiến trái chiều hay phân tích rủi ro.
Quiz, Anki deck, PDF và mindmap tải về
Để dùng được từ vựng thay vì chỉ ghi nhớ danh sách, bạn có thể kết hợp các tài nguyên hỗ trợ trực quan:
- Sơ đồ tư duy (Mindmap): Vẽ sơ đồ phân loại từ vựng từ node trung tâm Psychology, chia thành các nhánh chính (Clinical, Social, Developmental, Cognitive) và gắn từ liên quan vào từng nhánh con để hỗ trợ trí nhớ không gian thị giác.
- Bộ thẻ Anki trọn bộ: Nhập bảng 40 từ cốt lõi và các cặp thuật ngữ dễ nhầm vào Anki, cài đặt thuật toán ngắt quãng để tự động nhắc lại từ vựng theo chu kỳ 1 ngày, 3 ngày, 7 ngày và 14 ngày.
- Tài liệu PDF tra cứu nhanh: Lưu bảng tổng hợp các thuật ngữ đối chiếu thành một trang tóm tắt bỏ túi, tiện dùng trên giảng đường hoặc khi đọc tài liệu tại thư viện.

Checklist tự đánh giá sau khi học
Sau khi hoàn thành lộ trình ôn luyện, bạn hãy tự kiểm tra khả năng sử dụng thuật ngữ qua 5 tiêu chí dưới đây:
- ☐ Phát âm chuẩn xác: Đọc thành thục và chuẩn âm các từ phức tạp có tiền tố psycho- (âm /p/ câm) và các từ hay sai như schizophrenia, paranoia, cognitive mà không ngập ngừng.
- ☐ Sử dụng chuẩn từ loại và tính đếm được: Không mắc lỗi ngữ pháp cơ bản như thêm ‘s’ vào behavior hoặc anxiety khi chỉ các khái niệm trạng thái chung.
- ☐ Phân biệt rạch ròi các cặp khái niệm: Giải thích rõ sự khác biệt về bản chất giữa Psychiatrist vs Psychologist, Affect vs Mood, và Stress vs Anxiety mà không cần tra lại tài liệu.
- ☐ Vận dụng linh hoạt collocation: Tự đặt được ít nhất 3 câu học thuật hoàn chỉnh chứa các kết hợp từ tự nhiên: conduct an assessment, obtain informed consent, diagnose a disorder.
- ☐ Khả năng đọc hiểu văn bản gốc: Mở một đoạn tóm tắt bài báo nghiên cứu chuyên ngành tâm lý học (Abstract) trên cổng thông tin NCBI/APA và tự tin dịch đúng từ 70% thuật ngữ chuyên môn trở lên mà không cần dùng công cụ dịch máy.
| Thuật ngữ tiếng Anh | Phiên âm IPA | Từ loại | Nghĩa tiếng Việt | Kết hợp từ (Collocation) | Ví dụ ngữ cảnh |
|---|---|---|---|---|---|
| Psychology | /saɪˈkɑːlədʒi/ | n. | Tâm lý học | abnormal psychology, cognitive psychology | Clinical psychology focuses on the diagnosis and treatment of mental illness. |
| Behavior | /bɪˈheɪvjər/ | n. | Hành vi | overt behavior, maladaptive behavior | Conditioning can significantly modify human behavior over time. |
| Cognition | /kɑːɡˈnɪʃn/ | n. | Nhận thức | cognitive processes, impaired cognition | Aging may alter memory and speed of cognition. |
| Emotion | /ɪˈmoʊʃn/ | n. | Cảm xúc | regulate emotion, suppress emotion | Children gradually learn to express and regulate emotion effectively. |
| Motivation | /ˌmoʊtɪˈveɪʃn/ | n. | Động lực | intrinsic motivation, extrinsic motivation | High intrinsic motivation correlates with better academic achievement. |
| Perception | /pərˈsepʃn/ | n. | Tri giác | sensory perception, depth perception | Perception is shaped by both sensory inputs and past experiences. |
| Memory | /ˈmeməri/ | n. | Trí nhớ, ký ức | working memory, long-term memory | Stress can impair the retrieval of short-term memory. |
| Personality | /ˌpɜːrsəˈnæləti/ | n. | Tính cách, nhân cách | personality traits, personality disorder | The Big Five model identifies five broad dimensions of personality. |
| Self-esteem | /ˌself ɪˈstiːm/ | n. | Lòng tự trọng, tự tôn | boost self-esteem, low self-esteem | Supportive feedback helps boost self-esteem in adolescents. |
| Consciousness | /ˈkɑːnʃəsnəs/ | n. | Ý thức | altered state of consciousness, lose consciousness | Sleep and hypnosis represent altered states of consciousness. |
| Unconscious | /ʌnˈkɑːnʃəs/ | n., adj. | Vô thức | unconscious mind, unconscious bias | Sigmund Freud argued that unconscious desires drive human behavior. |
| Stimulus | /ˈstɪmjələs/ | n. | Tác nhân kích thích | sensory stimulus, conditioned stimulus | The dog learned to salivate at the auditory stimulus. |
| Response | /rɪˈspɑːns/ | n. | Phản ứng, đáp ứng | behavioral response, emotional response | Cognitive therapy modifies the behavioral response to irrational fears. |
| Sensation | /senˈseɪʃn/ | n. | Cảm giác (qua giác quan) | tactile sensation, visual sensation | Sensation refers to the raw physical input detected by our sense organs. |
| Mental health | /ˌmentl ˈhelθ/ | n. | Sức khỏe tinh thần | mental health awareness, promote mental health | Regular physical exercise has a measurable impact on mental health. |
| Mental disorder | /ˌmentl dɪsˈɔːrdər/ | n. | Rối loạn tâm thần/tâm lý | diagnose a disorder, treat a disorder | Bipolar disorder is classified as a severe mental disorder. |
| Depression | /dɪˈpreʃn/ | n. | Trầm cảm | major depression, suffer from depression | Persistent feelings of hopelessness are classic indicators of depression. |
| Anxiety | /æŋˈzaɪəti/ | n. | Lo âu | severe anxiety, generalized anxiety | Cognitive restructuring helps patients cope with anxiety. |
| Stress | /stres/ | n., v. | Căng thẳng, áp lực | chronic stress, alleviate stress | Chronic stress leads to elevated cortisol levels and cognitive fatigue. |
| Trauma | /ˈtraʊmə/ | n. | Sang chấn, chấn thương tâm lý | psychological trauma, childhood trauma | Exposure to severe trauma can disrupt normal emotional development. |
| Phobia | /ˈfoʊbiə/ | n. | Ám ảnh sợ | social phobia, develop a phobia | Systematic desensitization is commonly used to treat specific phobia. |
| Coping mechanism | /ˈkoʊpɪŋ ˈmekənɪzəm/ | n. | Cơ chế đối phó | healthy coping mechanism, maladaptive coping mechanism | Exercise serves as a healthy coping mechanism during stressful periods. |
| Defense mechanism | /dɪˈfens ˈmekənɪzəm/ | n. | Cơ chế phòng vệ | unconscious defense mechanism, employ a defense mechanism | Denial is an unconscious defense mechanism to reduce acute distress. |
| Addiction | /əˈdɪkʃn/ | n. | Sự nghiện (chất/hành vi) | substance addiction, behavioral addiction | Dopamine pathways play an essential role in behavioral addiction. |
| Obsession | /əbˈseʃn/ | n. | Ý nghĩ ám ảnh | recurring obsession, intrusive obsession | The patient experienced intrusive obsessions regarding contamination. |
| Compulsion | /kəmˈpʌlʃn/ | n. | Hành vi cưỡng chế | repetitive compulsion, resist a compulsion | Hand-washing became an uncontrollable compulsion for the OCD patient. |
| Grief | /ɡriːf/ | n. | Sự đau buồn (sau mất mát) | complicated grief, process grief | Counseling facilitates the natural process of navigating grief. |
| Psychotherapy | /ˌsaɪkoʊˈθerəpi/ | n. | Tâm lý trị liệu | undergo psychotherapy, outpatient psychotherapy | Many individuals benefit from long-term psychotherapy for chronic mood issues. |
| Counseling | /ˈkaʊnsəlɪŋ/ | n. | Tham vấn tâm lý | seek counseling, marriage counseling | The university offers confidential counseling services for students. |
| Assessment | /əˈsesmənt/ | n. | Sự đánh giá, thẩm định | conduct an assessment, psychological assessment | The psychologist conducted a comprehensive cognitive assessment. |
| Diagnosis | /ˌdaɪəɡˈnoʊsɪs/ | n. | Sự chẩn đoán | differential diagnosis, confirm a diagnosis | Clinicians carefully evaluate symptoms to reach an accurate diagnosis. |
| Intervention | /ˌɪntərˈvenʃn/ | n. | Sự can thiệp | early intervention, therapeutic intervention | Early behavioral intervention significantly improves social functioning in autism. |
| Treatment plan | /ˈtriːtmənt plæn/ | n. | Kế hoạch điều trị | formulate a treatment plan, adhere to a treatment plan | The clinician and client collaborated to formulate an individualized treatment plan. |
| Relapse | /rɪˈlæps/ | n., v. | Tái phát | relapse prevention, suffer a relapse | Psychoeducation equips patients with skills for long-term relapse prevention. |
| Remission | /rɪˈmɪʃn/ | n. | Thuyên giảm triệu chứng | complete remission, achieve remission | After twelve weeks of therapy, the patient entered clinical remission. |
| Symptom | /ˈsɪmptəm/ | n. | Triệu chứng | somatic symptom, present with symptoms | Insomnia and fatigue are frequent somatic symptoms of depressive states. |
| Comorbidity | /ˌkoʊmɔːrˈbɪdəti/ | n. | Sự mắc kèm/bệnh đồng mắc (hoặc Sự mắc kèm bệnh lý) | high comorbidity, psychiatric comorbidity, high rates of comorbidity | There is marked comorbidity between generalized anxiety and major depression. The comorbidity of substance use disorder with affective disorders complicates therapeutic outcomes. |
| Prognosis | /prɑːɡˈnoʊsɪs/ | n. | Tiên lượng bệnh (hoặc Tiên lượng) | favorable prognosis, poor prognosis, good prognosis, long-term prognosis | Consistent adherence to therapy leads to a favorable prognosis. Patients receiving early psychotherapeutic intervention usually have a significantly better prognosis. |
| Intake | /ˈɪnteɪk/ | n. | Tiếp nhận ban đầu | intake interview, intake assessment | During the initial intake interview, background information is systematically gathered. |
| Rapport | /ræˈpɔːr/ | n. | Mối quan hệ tin cậy | build rapport, therapeutic rapport | Establishing therapeutic rapport is essential before exploring deep emotional trauma. |
| Cognitive Behavioral Therapy (CBT) | /ˌkɑːɡnətɪv bɪˈheɪvjərəl ˈθerəpi/ | n. | Liệu pháp nhận thức hành vi | evidence-based CBT, CBT protocol | Empirical trials demonstrate that CBT is highly effective in treating social anxiety disorder. |
| Psychopathology | /ˌsaɪkoʊpəˈθɑːlədʒi/ | n. | Bệnh học tâm thần | developmental psychopathology, underlying psychopathology | Graduate students study psychopathology to recognize maladaptive patterns of functioning. |
| Etiology | /ˌiːtiˈɑːlədʒi/ | n. | Nguyên nhân bệnh học, căn nguyên | complex etiology, etiology of schizophrenia | The etiology of mood disorders involves both genetic vulnerability and environmental stressors. |
| Somatic symptom | /soʊˈmætɪk ˈsɪmptəm/ | n. | Triệu chứng cơ thể/thực thể do tâm lý | unexplained somatic symptoms, alleviate somatic symptoms | Chronic headaches can present as somatic symptoms triggered by prolonged work strain. |
| Transference | /trænsˈfɜːrəns/ | n. | Sự chuyển di (trong phân tâm học) | negative transference, manage transference | The therapist monitored transference reactions when the client projected parental conflicts onto him. |
| Attachment theory | /əˈtætʃmənt ˈθɪri/ | n. | Lý thuyết gắn bó | secure attachment, attachment style | Attachment theory posits that early bonds with primary caregivers determine adult interpersonal dynamics. |
| Milestone | /ˈmaɪlstoʊn/ | n. | Cột mốc phát triển | developmental milestone, cognitive milestone | Walking independently is a major motor milestone typically achieved around twelve months of age. |
| Adolescence | /ˌædəˈlesns/ | n. | Thời kỳ vị thành niên | early adolescence, turbulent adolescence | Brain maturation continues throughout adolescence, particularly within the prefrontal cortex. |
| Nature versus nurture | /ˈneɪtʃər ˈvɜːrsəs ˈnɜːrtʃər/ | idiom/n. | Tranh luận bẩm sinh đối lập nuôi dưỡng | ongoing debate of nature versus nurture | Twin studies provide empirical data to disentangle the effects of nature versus nurture on intelligence. |
| Critical period | /ˈkrɪtɪkl ˈpɪriəd/ | n. | Giai đoạn then chốt/cốt yếu | critical period for language acquisition | Depriving infants of sensory stimulation during a critical period can cause irreversible neurodevelopmental deficits. |
Câu hỏi thường gặp
Từ vựng IELTS chủ đề tâm lý học nên học bao nhiêu từ?
Với IELTS, khoảng 40–60 từ và collocation về mental health, emotion, behavior, therapy là đủ cho Speaking và Writing. Ưu tiên học theo cụm như ‘suffer from depression’ hoặc ‘seek professional help’ hơn là học từ lẻ.
Mental health và mental illness khác nhau thế nào?
Mental health là trạng thái sức khỏe tinh thần nói chung và ai cũng có. Mental illness là tình trạng bệnh lý đã được chẩn đoán, ví dụ trầm cảm hay rối loạn lo âu.
Stress và anxiety khác nhau ra sao?
Stress thường là phản ứng với một tác nhân bên ngoài cụ thể và giảm khi tác nhân biến mất. Anxiety là cảm giác lo lắng kéo dài, có thể vẫn tồn tại khi không có nguyên nhân rõ ràng.
Có cần kiến thức nền tâm lý học trước khi học từ vựng chuyên ngành này không?
Không bắt buộc. Người mới bắt đầu có thể học từ nhóm thuật ngữ cơ bản như emotion, behavior, anxiety kèm ví dụ, rồi mở rộng sang các nhánh chuyên sâu khi đã quen khái niệm.
Tâm lý học tiếng Anh là gì?
Tâm lý học trong tiếng Anh là psychology, phiên âm /saɪˈkɒlədʒi/. Người làm nghề là psychologist, còn tính từ là psychological.





