Thành ngữ và tục ngữ Việt Nam là gì? Cách phân biệt dễ hiểu

Thành ngữ là cụm từ cố định, quen dùng, mang ý nghĩa hình ảnh và thường xuất hiện như một thành phần trong câu. Tục ngữ là câu nói dân gian ngắn gọn, trọn ý, đúc kết nhận xét, kinh nghiệm hoặc lời khuyên. Ví dụ, “gan vàng dạ sắt” gợi hình người kiên cường; còn “Có công mài sắt, có ngày nên kim” khuyên bền bỉ trước việc khó.

Thành ngữ và tục ngữ là gì? Định nghĩa nhanh kèm ví dụ

Thành ngữ là gì? Ví dụ dễ hiểu

Thành ngữ là cách nói cố định, quen dùng trong cộng đồng. Nghĩa toàn bộ cụm thường không bằng tổng nghĩa từng chữ; nó thường được hình thành bằng so sánh hoặc ẩn dụ. Thành ngữ hay dùng làm thành phần trong câu, chứ không tự đưa ra một bài học đầy đủ.

Ví dụ: “mẹ tròn con vuông” chỉ sinh nở thuận lợi, mẹ và con đều khỏe mạnh. Bạn có thể viết: “Cả nhà vui mừng vì chị đã sinh mẹ tròn con vuông.”

Tục ngữ là gì? Ví dụ dễ hiểu

Tục ngữ là câu nói dân gian ngắn gọn, có nhịp điệu, diễn đạt nhận xét, kinh nghiệm hoặc lời khuyên trọn vẹn.

Ví dụ, “Có công mài sắt, có ngày nên kim” dùng hình ảnh mài sắt thành kim để khuyên bền bỉ trước việc khó.

Cả thành ngữ và tục ngữ đều có cách diễn đạt cô đọng, cách nói tương đối ổn định và gắn với đời sống ngôn ngữ dân gian. Tục ngữ còn được xem là một thể loại văn học dân gian.

Bảng so sánh thành ngữ và tục ngữ qua 6 tiêu chí

Khác nhau về cấu tạo và độ hoàn chỉnh ý

Điểm phân biệt lớn nhất nằm ở vai trò và ý nghĩa của toàn bộ đơn vị: thành ngữ thường dùng như một cụm từ trong câu; tục ngữ thường tự nêu một nhận xét hoặc lời khuyên. Cách này phổ biến, chứ không phải quy tắc tuyệt đối áp dụng mọi trường hợp.

Khác nhau về chức năng, vần điệu và cách dùng

Tiêu chí	Thành ngữ	Tục ngữ	Ví dụ
Đơn vị thường gặp	Cụm từ cố định	Câu nói ngắn gọn	“gan vàng dạ sắt” và “Ăn quả nhớ kẻ trồng cây”
Độ hoàn chỉnh ý	Thường gợi một phẩm chất, hành động hoặc trạng thái	Thường nêu nhận xét, kinh nghiệm hay lời khuyên trọn ý	“đầu voi đuôi chuột” và “Chó cắn áo rách”
Chức năng	Diễn đạt cô đọng, tăng sức gợi hình, biểu cảm	Đúc kết và truyền đạt kinh nghiệm, quan niệm	“một nắng hai sương” và “Có công mài sắt, có ngày nên kim”
Vần, nhịp, đối	Có thể có vần, nhịp hoặc phép đối	Cũng có thể có vần, nhịp hoặc phép đối	“chân lấm tay bùn” và “Gần mực thì đen, gần đèn thì sáng”
Cách dùng	Thường làm thành phần của câu	Thường có thể dùng như một câu độc lập	“Mẹ tôi một nắng hai sương” và “Ở hiền gặp lành”
Nội dung thường gặp	Gợi tả đặc điểm, trạng thái, hành động	Nêu kinh nghiệm sống, ứng xử hoặc quan sát	“chân lấm tay bùn” và “Ăn quả nhớ kẻ trồng cây”
Góc độ nghiên cứu	Thường được nghiên cứu như đơn vị từ vựng của ngôn ngữ	Thường được nghiên cứu như một thể loại văn học dân gian	Cùng là lời nói quen thuộc nhưng được xem xét theo hai góc độ

Cách phân loại theo lĩnh vực là phương pháp phân tích học thuật; trong việc sưu tầm và giảng giải thực tế, một số trường hợp vẫn có thể được xếp vào loại khác.

Cách nhận biết một câu là thành ngữ hay tục ngữ

Checklist 5 bước phân loại nhanh

Hãy xét lần lượt cả hình thức, ý nghĩa và cách dùng, thay vì đếm số tiếng:

1. Xác định đơn vị

   Xem cách nói đang xét là cụm từ quen dùng hay gần hình thức câu. Đây chỉ là bước quan sát ban đầu.



2. Đọc riêng và hỏi ý nghĩa

   Nó chủ yếu gọi tên, gợi tả điều gì hay tự nêu nhận xét, kinh nghiệm, lời khuyên?



3. Thử đặt vào câu lớn

   Nếu nó thường làm thành phần trong câu, hãy nghĩ đến thành ngữ. Còn tục ngữ cũng có thể được dẫn lại trong câu lớn.



4. Kiểm tra cách dùng độc lập

   Nếu cách nói thường tự truyền đạt nhận xét hoặc lời khuyên, nghiêng về tục ngữ. Thành ngữ đôi khi vẫn dùng riêng trong lời đáp hoặc lời chúc.



5. Đối chiếu ngữ cảnh và tài liệu

   Xem nghĩa thông dụng, cách dùng và tra từ điển khi cần; không ép trường hợp còn tranh luận thành kết luận tuyệt đối.

Áp dụng với ba cách nói sau:

1. “Mẹ tròn con vuông”: Cách nói có hai vế, thường dùng chỉ tình trạng sinh nở thuận lợi chứ không đúc kết bài học. Bạn có thể đặt vào câu “Chị đã sinh mẹ tròn con vuông” hoặc dùng riêng như lời chúc. Trường hợp này thường được xếp là thành ngữ.
2. “Gan vàng dạ sắt”: Cụm từ cố định gợi hình người kiên cường. Trong câu “Người chiến sĩ ấy gan vàng dạ sắt”, nó dùng để miêu tả người chiến sĩ, nên xếp là thành ngữ.
3. “Chó cắn áo rách”: Đọc riêng, câu gợi nhận xét về người đã khó khăn lại gặp thêm điều không may. Với cách hiểu đó, câu thường xếp là tục ngữ; nếu gặp phân loại khác, cần xem nguồn và ngữ cảnh sử dụng.

Xử lý trường hợp vừa ngắn vừa có vần

Cách nói ngắn, có vần hoặc hai vế chưa chắc là tục ngữ. Hãy ưu tiên hỏi nó chủ yếu gợi tả điều gì hay đúc kết nhận xét, lời khuyên. Ngược lại, chỉ có thể đặt vào câu lớn chưa đủ chứng minh đó là thành ngữ: người viết có thể dẫn nguyên câu tục ngữ trong lời văn.

Nhìn nhanh

Ví dụ thành ngữ và tục ngữ Việt Nam theo chủ đề, có giải nghĩa

Nhiều cách nói hình thành và được lưu truyền qua lao động, sinh hoạt, ứng xử và quan sát thiên nhiên. Được truyền qua nhiều thế hệ, một số câu có dị bản; bạn không nên tự suy đoán thời điểm hay câu chuyện ra đời của từng câu.

Dưới đây, các câu đặt mẫu minh họa cách dùng tự nhiên; nghĩa được giải thích theo hiểu thông dụng.

Ví dụ về đạo đức và cách ứng xử

Chủ đề	Loại	Câu ví dụ	Ý nghĩa	Câu đặt mẫu
Ứng xử	Thành ngữ	ăn cháo đá bát	Vong ân với người từng giúp mình	Chê bai người đã giúp mình là hành động ăn cháo đá bát.
Ứng xử	Thành ngữ	có trước có sau	Sống thủy chung, biết nghĩ đến tình nghĩa	Mọi người quý bà vì bà sống có trước có sau.
Ứng xử	Thành ngữ	bụng dạ hẹp hòi	Ích kỷ, thiếu bao dung	Cậu đừng bụng dạ hẹp hòi mà giận bạn mãi.
Ứng xử	Thành ngữ	lá mặt lá trái	Thiếu chân thành, trước sau không giống nhau	Em không thích cách cư xử lá mặt lá trái.
Ứng xử	Tục ngữ	Ăn quả nhớ kẻ trồng cây	Hưởng thành quả phải biết ơn người tạo ra nó	Nhân ngày Nhà giáo Việt Nam, lớp em nhắc nhau: “Ăn quả nhớ kẻ trồng cây.”
Ứng xử	Tục ngữ	Lá lành đùm lá rách	Người có điều kiện hơn giúp người khó khăn	Lớp quyên góp sách, thực hiện lời nhắc “Lá lành đùm lá rách”.
Ứng xử	Tục ngữ	Một con ngựa đau, cả tàu bỏ cỏ	Những người gắn bó nên chia sẻ nỗi khó của nhau	Thấy bạn ốm, cả lớp cùng thăm hỏi: “Một con ngựa đau, cả tàu bỏ cỏ.”
Ứng xử	Tục ngữ	Lời nói chẳng mất tiền mua, lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau	Nên nói năng khéo léo, tôn trọng người nghe	Trước khi góp ý, em nhớ lời dạy “Lời nói chẳng mất tiền mua, lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau”.

Các lời nhắc giữ hòa khí như dĩ hòa vi quý cũng thường được giải thích theo giá trị ứng xử và cách đối nhân xử thế.

Ví dụ về học tập, lao động và thiên nhiên

Trong nhóm chủ đề học tập, câu Học thầy không tày học bạn là ví dụ quen thuộc về việc học hỏi từ bạn bè.

Chủ đề	Loại	Câu ví dụ	Ý nghĩa	Câu đặt mẫu
Học tập	Thành ngữ	học thầy học bạn	Học từ thầy cô và bạn bè	Em tiến bộ nhờ chăm học thầy học bạn.
Học tập	Thành ngữ	hay chữ tốt văn	Có kiến thức và khả năng viết văn tốt	Cô giáo khen chị ấy hay chữ tốt văn.
Học tập	Thành ngữ	dốt đặc cán mai	Rất kém hiểu biết về điều được nói đến	Không hiểu bài này không có nghĩa là em dốt đặc cán mai.
Học tập	Thành ngữ	học một biết mười	Có khả năng tiếp thu nhanh, suy rộng từ điều đã học	Nhờ chăm quan sát, bạn ấy học một biết mười.
Học tập	Tục ngữ	Học thầy không tày học bạn	Đề cao việc học hỏi từ bạn bè	Khi học nhóm, em càng hiểu lời “Học thầy không tày học bạn”.
Học tập	Tục ngữ	Đi một ngày đàng, học một sàng khôn	Đi và trải nghiệm giúp mở rộng hiểu biết	Sau chuyến tham quan, em thấy “Đi một ngày đàng, học một sàng khôn”.
Học tập	Tục ngữ	Có công mài sắt, có ngày nên kim	Kiên trì giúp vượt qua việc khó	Em tự nhủ “Có công mài sắt, có ngày nên kim” khi luyện viết.
Học tập	Tục ngữ	Học ăn, học nói, học gói, học mở	Cần học cả cách ứng xử trong đời sống	Bà dặn em: “Học ăn, học nói, học gói, học mở.”
Lao động	Thành ngữ	một nắng hai sương	Vất vả, dãi dầu trong công việc	Mẹ một nắng hai sương chăm lo cho gia đình.
Lao động	Thành ngữ	chân lấm tay bùn	Làm việc vất vả, gắn với ruộng đồng	Ông bà chân lấm tay bùn để nuôi các con ăn học.
Lao động	Thành ngữ	bán mặt cho đất, bán lưng cho trời	Làm việc đồng áng cực nhọc	Người nông dân bán mặt cho đất, bán lưng cho trời.
Lao động	Thành ngữ	làm lụng vất vả	Chịu khó làm việc, tốn nhiều công sức	Cha mẹ làm lụng vất vả để chăm sóc gia đình.
Lao động	Tục ngữ	Tay làm hàm nhai, tay quai miệng trễ	Phải lao động mới có cái ăn	Ông nhắc cháu: “Tay làm hàm nhai, tay quai miệng trễ.”
Lao động	Tục ngữ	Có làm thì mới có ăn	Muốn có thành quả phải chịu khó làm việc	Cô nhắc cả nhóm cùng dọn vườn: “Có làm thì mới có ăn.”
Lao động	Tục ngữ	Tấc đất tấc vàng	Đất đai quý giá, cần trân trọng	Bác chăm chút mảnh vườn nhỏ vì hiểu “Tấc đất tấc vàng”.
Lao động	Tục ngữ	Nhất nước, nhì phân, tam cần, tứ giống	Kinh nghiệm dân gian về các yếu tố trong nghề trồng lúa	Khi kể chuyện làm ruộng, ông nhắc “Nhất nước, nhì phân, tam cần, tứ giống”.
Thiên nhiên	Thành ngữ	mưa thuận gió hòa	Thời tiết thuận lợi	Bà con mong một năm mưa thuận gió hòa.
Thiên nhiên	Thành ngữ	nắng như đổ lửa	Trời nắng rất gay gắt	Buổi trưa, trời nắng như đổ lửa.
Thiên nhiên	Thành ngữ	mưa như trút nước	Mưa rất to	Chúng em đợi trong lớp vì ngoài trời mưa như trút nước.
Thiên nhiên	Thành ngữ	sớm nắng chiều mưa	Thời tiết hoặc tình ý thay đổi thất thường	Thời tiết hôm nay sớm nắng chiều mưa.
Thiên nhiên	Tục ngữ	Chuồn chuồn bay thấp thì mưa, bay cao thì nắng, bay vừa thì râm	Kinh nghiệm dân gian quan sát chuồn chuồn để đoán thời tiết	Ông kể câu “Chuồn chuồn bay thấp thì mưa, bay cao thì nắng, bay vừa thì râm” khi thấy chuồn chuồn ngoài sân.
Thiên nhiên	Tục ngữ	Đêm tháng năm chưa nằm đã sáng, ngày tháng mười chưa cười đã tối	Nhận xét dân gian về độ dài ngày đêm theo mùa	Bà nhắc câu “Đêm tháng năm chưa nằm đã sáng, ngày tháng mười chưa cười đã tối”.
Thiên nhiên	Tục ngữ	Ráng mỡ gà, có nhà thì giữ	Kinh nghiệm dân gian quan sát ráng trời để đề phòng gió bão	Nghe ông nhắc “Ráng mỡ gà, có nhà thì giữ”, em tìm hiểu thêm về thời tiết.
Thiên nhiên	Tục ngữ	Nắng tốt dưa, mưa tốt lúa	Nhận xét dân gian về điều kiện thời tiết với cây trồng	Bác kể kinh nghiệm “Nắng tốt dưa, mưa tốt lúa”.

Phân biệt thành ngữ, tục ngữ với ca dao, châm ngôn và khẩu ngữ

Ca dao và ngụ ngôn có gì khác?

Ca dao thường là thơ dân gian có nhịp điệu, thiên về bộc lộ tình cảm. Ví dụ: “Công cha như núi Thái Sơn / Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra”. Hai dòng thơ bày tỏ lòng biết ơn cha mẹ; chỉ vì chứa ý nghĩa đạo đức mà không xếp thành tục ngữ.

Ngụ ngôn là truyện ngắn, thường mượn chuyện loài vật hoặc sự việc để gửi bài học. Chẳng hạn, truyện “Ếch ngồi đáy giếng” về con ếch hiểu biết hạn hẹp nhưng kiêu ngạo. Cùng tên cũng có thể dùng như thành ngữ chỉ người hiểu biết hạn hẹp, tự cao; cần xem đang nói về truyện hay cụm từ.

Châm ngôn, phương ngôn và khẩu ngữ

Châm ngôn là lời nói cô đọng nêu tư tưởng hoặc phương châm sống, có thể gắn với tác giả hoặc nguồn xác định. Ví dụ, “Học, học nữa, học mãi” thường được dẫn như lời khuyên về việc học. Châm ngôn gần tục ngữ ở tính cô đọng, nhưng không nhất thiết là sản phẩm truyền miệng dân gian.

Phương ngôn thường là lời nói đúc kết kinh nghiệm được lưu truyền, đôi khi gắn với một địa phương; cách gọi này phần nào giao nhau với tục ngữ, nên cần xem cách dùng trong từng tài liệu.

Khẩu ngữ là lời nói trong giao tiếp hàng ngày, chẳng hạn “Để mình xem đã”. Một lời nói thông thường không tự thành thành ngữ hay tục ngữ chỉ vì ngắn; ngược lại, thành ngữ và tục ngữ có thể xuất hiện trong khẩu ngữ.

Nghĩa đen, nghĩa bóng và những câu dễ dùng sai

Đọc hình ảnh theo nghĩa bóng

Nghĩa đen là nghĩa trực tiếp của lời nói; nghĩa bóng là ý nghĩa được gợi từ hình ảnh. Trong “gan vàng dạ sắt”, vàng và sắt không tả cơ thể mà gợi dũng cảm, bền lòng. “Ăn cháo đá bát” cũng không chỉ chuyện ăn uống: câu thường phê phán sự vong ân.

Không phải cách nói nào cũng chỉ mang nghĩa bóng. Bạn hãy dựa vào cả câu, tình huống giao tiếp và nghĩa quen dùng để hiểu đúng.

Những câu mang sắc thái mạnh như giậu đổ bìm leo càng cần đọc kỹ ngữ cảnh trước khi hiểu hay trích dẫn.

Lỗi thường gặp khi dùng thành ngữ và tục ngữ

• Hiểu từng chữ rồi bỏ qua ngữ cảnh: “Đầu voi đuôi chuột” thường chê việc khởi đầu lớn nhưng kết thúc nhỏ bé, không phải đang kể chuyện hai con vật.
• Coi có vần là đủ để phân loại: “Sớm nắng chiều mưa” có nhịp đối nhưng thường là thành ngữ; cần xét chức năng của cả cụm.
• Tự ý đổi từ vì nhớ nhầm: Trong bài học và văn bản thông thường, nên dùng dạng quen thuộc như “một nắng hai sương”. Một số câu có dị bản, nên tra cứu trước khi kết luận mọi cách nói khác đều sai.
• Dùng không hợp tình huống: “Mẹ tròn con vuông” nói về việc sinh nở thuận lợi, không phải lời chúc chung cho mọi người đang ốm.

Thành ngữ, tục ngữ trong Ngữ văn lớp 6 và cách tự luyện

Nội dung được học trong chương trình GDPT 2018

Kiến thức về thành ngữ, tục ngữ giúp học sinh THCS đọc hiểu lời văn dân gian và nhận ra cách dùng tiếng Việt giàu hình ảnh. Học sinh lớp 6 có thể bắt đầu bằng định nghĩa, ví dụ và cách phân loại trong bài này; tên bài, ngữ liệu và thời điểm học cụ thể có thể khác nhau giữa các bộ sách giáo khoa Ngữ văn và kế hoạch dạy học.

Học những cách nói này không chỉ để gọi đúng tên: hiểu nghĩa và sắc thái giúp mở rộng vốn từ, đọc văn bản tốt hơn và giao tiếp phù hợp hơn.

Bài tập nhận diện nhanh có đáp án

Trước khi xem bảng, hãy tự xếp loại tám cách nói sau và giải thích bằng một tiêu chí về chức năng hoặc ý nghĩa.

Với các câu quen thuộc như quá tam ba bận, bạn cũng nên đối chiếu chức năng khuyên nhủ trước khi kết luận loại hình.

Câu cho trước	Phân loại	Dấu hiệu nhận biết	Ý nghĩa
đầu voi đuôi chuột	Thành ngữ	Cụm từ gợi tả, thường dùng trong câu	Khởi đầu lớn nhưng kết thúc nhỏ bé
Lá lành đùm lá rách	Tục ngữ	Nêu lời khuyên có thể dùng độc lập	Người có điều kiện hơn giúp người khó khăn
mẹ tròn con vuông	Thành ngữ	Cách nói cố định chỉ tình trạng sinh nở	Mẹ và con đều khỏe sau sinh
Đi một ngày đàng, học một sàng khôn	Tục ngữ	Câu nêu kinh nghiệm trọn ý	Trải nghiệm giúp mở rộng hiểu biết
gan vàng dạ sắt	Thành ngữ	Cụm từ gợi tả phẩm chất	Dũng cảm, kiên định
Gần mực thì đen, gần đèn thì sáng	Tục ngữ	Câu nêu nhận xét về ảnh hưởng của môi trường	Môi trường có thể tác động đến con người
ăn cháo đá bát	Thành ngữ	Cụm từ chỉ một cách cư xử	Vong ân với người đã giúp mình
Có công mài sắt, có ngày nên kim	Tục ngữ	Câu nêu lời khuyên về sự kiên trì	Bền bỉ có thể giúp vượt qua việc khó

Để luyện tiếp, hãy chọn một cách nói gặp trong bài đọc, đặt vào ngữ cảnh rồi áp dụng năm bước nhận diện. Nếu vẫn phân vân, hãy đối chiếu với từ điển hoặc hỏi thầy cô, thay vì chỉ dựa vào số tiếng hay vần điệu.

Dữ liệu chính

Câu ví dụ	Loại	Chủ đề	Ý nghĩa	Câu đặt mẫu
Ăn cháo đá bát	Thành ngữ	Ứng xử	Vong ân với người từng giúp mình	Chê bai người đã giúp mình là hành động ăn cháo đá bát.
Có trước có sau	Thành ngữ	Ứng xử	Sống thủy chung, biết nghĩ đến tình nghĩa	Mọi người quý bà vì bà sống có trước có sau.
Bụng dạ hẹp hòi	Thành ngữ	Ứng xử	Ích kỷ, thiếu bao dung	Cậu đừng bụng dạ hẹp hòi mà giận bạn mãi.
Lá mặt lá trái	Thành ngữ	Ứng xử	Thiếu chân thành, trước sau không giống nhau	Em không thích cách cư xử lá mặt lá trái.
Ăn quả nhớ kẻ trồng cây	Tục ngữ	Ứng xử	Hưởng thành quả phải biết ơn người tạo ra nó	Nhân ngày Nhà giáo Việt Nam, lớp em nhắc nhau: “Ăn quả nhớ kẻ trồng cây.”
Lá lành đùm lá rách	Tục ngữ	Ứng xử	Người có điều kiện hơn giúp người khó khăn	Lớp quyên góp sách, thực hiện lời nhắc “Lá lành đùm lá rách”.
Một con ngựa đau, cả tàu bỏ cỏ	Tục ngữ	Ứng xử	Những người gắn bó nên chia sẻ nỗi khó của nhau	Thấy bạn ốm, cả lớp cùng thăm hỏi: “Một con ngựa đau, cả tàu bỏ cỏ.”
Lời nói chẳng mất tiền mua, lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau	Tục ngữ	Ứng xử	Nên nói năng khéo léo, tôn trọng người nghe	Trước khi góp ý, em nhớ lời dạy “Lời nói chẳng mất tiền mua, lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau”.
Học thầy học bạn	Thành ngữ	Học tập	Học từ thầy cô và bạn bè	Em tiến bộ nhờ chăm học thầy học bạn.
Hay chữ tốt văn	Thành ngữ	Học tập	Có kiến thức và khả năng viết văn tốt	Cô giáo khen chị ấy hay chữ tốt văn.
Dốt đặc cán mai	Thành ngữ	Học tập	Rất kém hiểu biết về điều được nói đến	Không hiểu bài này không có nghĩa là em dốt đặc cán mai.
Học một biết mười	Thành ngữ	Học tập	Có khả năng tiếp thu nhanh, suy rộng từ điều đã học	Nhờ chăm quan sát, bạn ấy học một biết mười.
Học thầy không tày học bạn	Tục ngữ	Học tập	Đề cao việc học hỏi từ bạn bè	Khi học nhóm, em càng hiểu lời “Học thầy không tày học bạn”.
Đi một ngày đàng, học một sàng khôn	Tục ngữ	Học tập	Đi và trải nghiệm giúp mở rộng hiểu biết	Sau chuyến tham quan, em thấy “Đi một ngày đàng, học một sàng khôn”.
Có công mài sắt, có ngày nên kim	Tục ngữ	Học tập	Kiên trì giúp vượt qua việc khó	Em tự nhủ “Có công mài sắt, có ngày nên kim” khi luyện viết.
Học ăn, học nói, học gói, học mở	Tục ngữ	Học tập	Cần học cả cách ứng xử trong đời sống	Bà dặn em: “Học ăn, học nói, học gói, học mở.”
Một nắng hai sương	Thành ngữ	Lao động	Vất vả, dãi dầu trong công việc	Mẹ một nắng hai sương chăm lo cho gia đình.
Chân lấm tay bùn	Thành ngữ	Lao động	Làm việc vất vả, gắn với ruộng đồng	Ông bà chân lấm tay bùn để nuôi các con ăn học.
Bán mặt cho đất, bán lưng cho trời	Thành ngữ	Lao động	Làm việc đồng áng cực nhọc	Người nông dân bán mặt cho đất, bán lưng cho trời.
Làm lụng vất vả	Thành ngữ	Lao động	Chịu khó làm việc, tốn nhiều công sức	Cha mẹ làm lụng vất vả để chăm sóc gia đình.
Tay làm hàm nhai, tay quai miệng trễ	Tục ngữ	Lao động	Phải lao động mới có cái ăn	Ông nhắc cháu: “Tay làm hàm nhai, tay quai miệng trễ.”
Có làm thì mới có ăn	Tục ngữ	Lao động	Muốn có thành quả phải chịu khó làm việc	Cô nhắc cả nhóm cùng dọn vườn: “Có làm thì mới có ăn.”
Tấc đất tấc vàng	Tục ngữ	Lao động	Đất đai quý giá, cần trân trọng	Bác chăm chút mảnh vườn nhỏ vì hiểu “Tấc đất tấc vàng”.
Nhất nước, nhì phân, tam cần, tứ giống	Tục ngữ	Lao động	Kinh nghiệm dân gian về các yếu tố trong nghề trồng lúa	Khi kể chuyện làm ruộng, ông nhắc “Nhất nước, nhì phân, tam cần, tứ giống”.
Mưa thuận gió hòa	Thành ngữ	Thiên nhiên	Thời tiết thuận lợi	Bà con mong một năm mưa thuận gió hòa.
Nắng như đổ lửa	Thành ngữ	Thiên nhiên	Trời nắng rất gay gắt	Buổi trưa, trời nắng như đổ lửa.
Mưa như trút nước	Thành ngữ	Thiên nhiên	Mưa rất to	Chúng em đợi trong lớp vì ngoài trời mưa như trút nước.
Sớm nắng chiều mưa	Thành ngữ	Thiên nhiên	Thời tiết hoặc tình ý thay đổi thất thường	Thời tiết hôm nay sớm nắng chiều mưa.
Chuồn chuồn bay thấp thì mưa, bay cao thì nắng, bay vừa thì râm	Tục ngữ	Thiên nhiên	Kinh nghiệm dân gian quan sát chuồn chuồn để đoán thời tiết	Ông kể câu “Chuồn chuồn bay thấp thì mưa, bay cao thì nắng, bay vừa thì râm” khi thấy chuồn chuồn ngoài sân.
Đêm tháng năm chưa nằm đã sáng, ngày tháng mười chưa cười đã tối	Tục ngữ	Thiên nhiên	Nhận xét dân gian về độ dài ngày đêm theo mùa	Bà nhắc câu “Đêm tháng năm chưa nằm đã sáng, ngày tháng mười chưa cười đã tối”.
Ráng mỡ gà, có nhà thì giữ	Tục ngữ	Thiên nhiên	Kinh nghiệm dân gian quan sát ráng trời để đề phòng gió bão	Nghe ông nhắc “Ráng mỡ gà, có nhà thì giữ”, em tìm hiểu thêm về thời tiết.
Nắng tốt dưa, mưa tốt lúa	Tục ngữ	Thiên nhiên	Nhận xét dân gian về điều kiện thời tiết với cây trồng	Bác kể kinh nghiệm “Nắng tốt dưa, mưa tốt lúa”.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao cần học thành ngữ và tục ngữ?

Học thành ngữ và tục ngữ giúp hiểu cách người Việt dùng hình ảnh để diễn đạt, mở rộng vốn từ và nhận ra kinh nghiệm, quan niệm dân gian trong văn bản. Khi giao tiếp, hiểu đúng nghĩa và ngữ cảnh cũng giúp dùng câu tự nhiên, chính xác hơn.

Thành ngữ và tục ngữ Việt Nam có nguồn gốc từ đâu?

Phần lớn hình thành trong đời sống lao động, sinh hoạt, ứng xử và quá trình quan sát thiên nhiên của cộng đồng. Chúng được lưu truyền chủ yếu bằng lời nói nên nhiều câu có dị bản theo vùng miền và thời gian.

“Mẹ tròn con vuông” là thành ngữ hay tục ngữ?

Đây là thành ngữ: một cụm từ cố định chỉ việc sinh nở thuận lợi, thường được đặt trong một câu lớn chứ không tự nêu một bài học hay nhận xét hoàn chỉnh. Cách phân loại dựa vào chức năng và mức độ trọn ý, không chỉ dựa vào độ dài.

“Chó cắn áo rách” là thành ngữ hay tục ngữ?

Câu này thường được xếp là tục ngữ vì diễn đạt một nhận xét trọn ý về việc người đã gặp khó khăn lại gặp thêm chuyện không may. Khi phân loại câu dân gian, nên xét cách dùng và ý nghĩa trong ngữ cảnh vì một số câu có thể được giảng giải khác nhau.