Ngôn ngữ là gì? Định nghĩa, đặc điểm, chức năng và ví dụ dễ hiểu

Ngôn ngữ là hệ thống ký hiệu có quy tắc mà một cộng đồng dùng để giao tiếp và biểu đạt suy nghĩ. Nó có thể được thể hiện qua tiếng nói, chữ viết hoặc tín hiệu thị giác, như tiếng Việt hay ngôn ngữ ký hiệu của cộng đồng người Điếc.

Ngôn ngữ là gì? Định nghĩa ngắn gọn kèm ví dụ gần gũi

Ngôn ngữ là hệ thống ký hiệu có quy tắc mà một cộng đồng dùng để giao tiếp và biểu đạt suy nghĩ. Chẳng hạn, khi bạn nói “Xin chào”, người biết tiếng Việt hiểu đó là lời chào nhờ những quy ước chung về âm thanh và ý nghĩa.

Ngôn ngữ của con người không chỉ có tiếng nói. Ngôn ngữ ký hiệu của cộng đồng người Điếc dùng các tín hiệu thị giác như hình dạng, chuyển động bàn tay và biểu cảm khuôn mặt. Chữ viết có thể ghi lại ngôn ngữ, dù không phải ngôn ngữ nào cũng có hệ chữ viết.

Định nghĩa trong một câu để nhớ nhanh

Nói ngắn gọn, ngôn ngữ là hệ thống ký hiệu chung giúp con người diễn đạt ý nghĩ và giao tiếp với nhau. Trong tiếng Anh, từ tương ứng là language: từ này có thể chỉ ngôn ngữ nói chung hoặc một ngôn ngữ cụ thể như tiếng Anh hay tiếng Việt.

Với học sinh lớp 6, có thể giải thích bằng lời quen thuộc: tiếng Việt là hệ thống chung chúng ta dùng để nói, viết và hiểu nhau. Khi làm bài Ngữ văn, em nên nhắc thêm đặc điểm “có quy tắc” và chức năng biểu đạt suy nghĩ, thay vì chỉ viết rằng ngôn ngữ là tiếng nói.

Ví dụ từ đời sống học đường

Trong giờ học, Lan nói: “Mình để quyển sách trên bàn nhé”. Các bạn hiểu câu này vì cùng biết nghĩa của những từ như “sách”, “bàn” và cách kết hợp từ trong tiếng Việt. Khi chép câu ấy vào vở, Lan dùng chữ viết để thể hiện cùng một ngôn ngữ.

Tương tự, từ “mèo” gợi cho người biết tiếng Việt hình ảnh một loài vật quen thuộc; người nói tiếng Anh thường dùng từ “cat”. Bản thân con mèo không có đặc điểm nào buộc mọi cộng đồng phải gọi nó bằng cùng một âm thanh.

Các thành tố của một ngôn ngữ: ngữ âm, từ vựng, ngữ pháp, ngữ nghĩa

  • Ngữ âm liên quan đến âm thanh trong ngôn ngữ nói, chẳng hạn sự khác nhau giữa âm đầu của “bàn” và “tàn”.
  • Từ vựng là vốn từ của một ngôn ngữ, như “sách”, “học” và “vui”.
  • Ngữ pháp gồm các quy tắc tổ chức đơn vị ngôn ngữ, ví dụ cách sắp xếp từ để tạo câu “Em đọc sách”.
  • Ngữ nghĩa nghiên cứu ý nghĩa của từ, câu và những đơn vị khác. Từ “đầu” có thể chỉ bộ phận cơ thể hoặc phần bắt đầu, tùy ngữ cảnh.

Với ngôn ngữ ký hiệu, hình thức biểu đạt không chỉ là âm thanh: các đơn vị còn được thể hiện qua chuyển động và vị trí trong không gian.

Người sử dụng ngôn ngữ ký hiệu để giao tiếp bằng chuyển động và hình dạng bàn tay
Ngôn ngữ ký hiệu dùng phương thức thị giác thay vì âm thanh. (Nguồn: travycare)

Ngôn ngữ trong các định nghĩa kinh điển: Saussure, C.Mác và cách hiểu đa ngành

Định nghĩa của Saussure

Trong Giáo trình Ngôn ngữ học đại cương, Ferdinand de Saussure xem ngôn ngữ là một hệ thống ký hiệu. Theo cách phân tích của ông, ký hiệu kết hợp cái biểu đạt — hình thức âm thanh được hình dung — với cái được biểu đạt — khái niệm tương ứng.

Lấy từ “cây” làm ví dụ: hình thức âm thanh của từ gắn với khái niệm về cây trong nhận thức của người dùng tiếng Việt. Saussure còn phân biệt hệ thống chung của cộng đồng với những lần sử dụng cụ thể; phần sau có bảng giải thích rõ hơn sự khác biệt này.

Cuốn sách ngôn ngữ học mở trên bàn gỗ cùng kính đọc và cốc trà
Saussure xem ngôn ngữ là một hệ thống ký hiệu kết hợp hình thức và khái niệm. (Nguồn: sachbaokhang)

Quan điểm của C.Mác về ngôn ngữ và ý thức

Trong Hệ tư tưởng Đức, C.Mác và Ph.Ăngghen bàn về mối liên hệ giữa ngôn ngữ, ý thức và đời sống xã hội; họ xem ngôn ngữ là ý thức thực tiễn tồn tại cho người khác và cho chính con người. Cách diễn đạt cụ thể có thể khác nhau giữa các bản dịch. Ý chính là ý thức không tách rời hoàn toàn khỏi nhu cầu giao tiếp và điều kiện sống của con người.

Nhận định “ngôn ngữ là phương tiện giao tiếp quan trọng nhất của loài người” thường được gắn với V.I. Lênin và tác phẩm Bàn về vấn đề dân tộc, chứ không nên tự động gán cho Hệ tư tưởng Đức. Câu trích có thể khác đôi chút tùy bản dịch; trong bài học phổ thông, nhận định này nhấn mạnh vai trò giao tiếp của ngôn ngữ.

Ngôn ngữ trong văn học, triết học và tâm lý học

Một hiện tượng có thể được nhìn từ nhiều góc độ:

  • Văn học: ngôn ngữ là chất liệu tạo nên hình ảnh, nhịp điệu và giọng điệu nghệ thuật.
  • Triết học: ngôn ngữ được xem xét trong quan hệ với nhận thức, ý nghĩa và cách con người nói về thế giới.
  • Tâm lý học: ngôn ngữ được nghiên cứu cùng trí nhớ, sự phát triển nhận thức, cảm xúc và hành vi.
Chồng sách văn học và triết học cổ điển dưới ánh nắng cửa sổ
Văn học, triết học và tâm lý học mỗi ngành nhìn ngôn ngữ theo một cách riêng. (Nguồn: vietnamnet)

Chẳng hạn, câu “Con đường đến trường hôm nay dài hơn” có thể gợi tâm trạng khi đọc như một hình ảnh văn học; trong triết học, người ta có thể bàn về nghĩa của từ “dài”; còn tâm lý học có thể xem câu ấy là cách người nói diễn đạt cảm xúc.

Ngôn ngữ học là ngành nghiên cứu ngôn ngữ, không phải bản thân ngôn ngữ. Ngành này tìm hiểu ngữ âm, từ vựng, ngữ pháp, ngữ nghĩa, ngữ dụng — cách dùng ngôn ngữ trong ngữ cảnh — và phương ngữ.

Đặc điểm của ngôn ngữ: hệ thống, quy ước và sáng tạo

Hệ thống tín hiệu có quy tắc

Ngôn ngữ không phải tập hợp những từ rời rạc. Các đơn vị liên kết theo quy tắc mà người dùng có thể học và vận dụng. “Mẹ yêu con” và “Con yêu mẹ” dùng cùng ba từ, nhưng trật tự khác nhau làm thay đổi quan hệ được diễn đạt.

Trong lời nói, âm và từ thường nối tiếp nhau theo thời gian. Nhưng không nên áp đặc điểm này máy móc cho mọi phương thức: ngôn ngữ ký hiệu có thể kết hợp cùng lúc chuyển động tay, vị trí và biểu cảm khuôn mặt.

Tính quy ước và võ đoán

Một cộng đồng hiểu nhau nhờ chia sẻ những quy ước về hình thức và ý nghĩa. Tính võ đoán của ký hiệu cho thấy quan hệ giữa hình thức và nghĩa thường không do bản chất sự vật quyết định: cùng một con vật được gọi là “chó” trong tiếng Việt và “dog” trong tiếng Anh.

Điều đó không có nghĩa mỗi cá nhân muốn đổi nghĩa từ nào cũng được mà người khác vẫn hiểu. Một số từ tượng thanh gợi âm thanh của sự vật, nhưng cách thể hiện vẫn chịu ảnh hưởng của từng ngôn ngữ.

Tính sáng tạo và biến đổi

Từ những yếu tố và quy tắc có hạn, người dùng có thể tạo ra và hiểu nhiều câu mới, kể cả câu chưa từng nghe. Ngôn ngữ cũng mang tính xã hội và thay đổi theo thời gian: từ mới, cách nói mới xuất hiện, trong khi một số cách dùng cũ dần ít gặp.

Muốn nhận diện một hệ thống, hãy xem nó có những đặc điểm sau không:

  • Có ký hiệu mang nghĩa, được thể hiện bằng âm thanh hoặc phương thức thị giác.
  • Có quy ước được một cộng đồng chia sẻ.
  • Có quy tắc kết hợp các đơn vị.
  • Cho phép tạo ra nhiều cách diễn đạt mới.
  • Được dùng để giao tiếp và biểu đạt ý nghĩ.

Đây là những dấu hiệu gợi ý, không phải phép thử tuyệt đối cho mọi thứ được gọi là “ngôn ngữ”. Chẳng hạn, đèn giao thông có tín hiệu và quy ước chung, nhưng hệ thống tín hiệu hạn chế ấy không hoạt động như một ngôn ngữ tự nhiên đầy đủ.

Nhớ bằng một câu

Ngôn ngữ là hệ thống chung có quy tắc; nhờ đó mỗi người có thể tạo ra những cách diễn đạt riêng.

Chức năng của ngôn ngữ trong giao tiếp, tư duy và đời sống

Ngôn ngữ là công cụ giao tiếp

Ngôn ngữ giúp con người trao đổi thông tin, bày tỏ cảm xúc và tác động đến người khác. Câu “Ngày mai nhóm mình nộp bài” cung cấp thông tin; “Mình lo chưa làm kịp” thể hiện cảm xúc; còn “Bạn kiểm tra giúp mình nhé” là lời đề nghị.

Trong học tập, học sinh dùng ngôn ngữ để đặt câu hỏi, thảo luận nhóm, thuyết trình và viết bài luận. Giao tiếp tốt không chỉ đòi hỏi vốn từ phong phú: người nói còn cần chọn cách diễn đạt phù hợp với người nghe và hoàn cảnh.

Học sinh Việt Nam mặc đồng phục thảo luận nhóm trong lớp học sáng
Trong học tập, ngôn ngữ giúp đặt câu hỏi, thảo luận và thuyết trình. (Nguồn: studocu)

Ngôn ngữ là công cụ của tư duy

Ngôn ngữ giúp con người gọi tên sự vật, sắp xếp ý tưởng, đặt câu hỏi và diễn đạt lập luận. Khi tự nhủ “Mình cần làm phần dễ trước”, bạn đang dùng lời nói bên trong để sắp xếp công việc. Dù vậy, con người cũng suy nghĩ bằng hình ảnh hoặc những hình thức không hoàn toàn dựa vào lời.

Ngôn ngữ còn lưu giữ và truyền đạt tri thức, kinh nghiệm cùng văn hóa. Ngôn ngữ mẹ đẻ thường là ngôn ngữ một người tiếp thu từ nhỏ trong gia đình hoặc cộng đồng; một người có thể có hơn một ngôn ngữ đầu tiên. Ngoại ngữ thường chỉ ngôn ngữ được học thêm trong bối cảnh đó không phải ngôn ngữ chính của môi trường sống.

Ngôn ngữ ký hiệu và ngôn ngữ cơ thể

Ngôn ngữ ký hiệu là ngôn ngữ tự nhiên sử dụng phương thức thị giác–không gian, với từ vựng và ngữ pháp riêng. Đây không phải bộ cử chỉ minh họa cho tiếng nói; các cộng đồng người Điếc ở những nơi khác nhau có thể dùng những ngôn ngữ ký hiệu khác nhau.

Hai người ngồi đối diện giao tiếp trực tiếp bằng ngôn ngữ ký hiệu
Ngôn ngữ ký hiệu là ngôn ngữ tự nhiên đầy đủ, không chỉ minh họa cho lời nói. (Nguồn: baomoi)

Còn “ngôn ngữ cơ thể” thường chỉ nét mặt, tư thế, ánh mắt hay cử chỉ đi kèm giao tiếp. Những tín hiệu ấy có thể bổ sung hoặc làm thay đổi cách hiểu lời nói, nhưng không đồng nhất với một ngôn ngữ ký hiệu hoàn chỉnh.

Đừng nhầm hai khái niệm

Ngôn ngữ ký hiệu không chỉ hỗ trợ lời nói: người dùng có thể giao tiếp trực tiếp bằng chính ngôn ngữ đó. Ngôn ngữ cơ thể là cách gọi rộng cho các tín hiệu phi ngôn từ.

Phân biệt ngôn ngữ với lời nói, tư duy và phương ngữ

Ngôn ngữ và lời nói

Theo cách phân biệt langue và parole trong Giáo trình Ngôn ngữ học đại cương của Saussure, có thể hình dung ngôn ngữ là hệ thống chung, còn lời nói là lúc một người dùng hệ thống ấy trong tình huống cụ thể. Sự phân biệt giữa cộng đồng và cá nhân này cũng thường xuất hiện trong các bài học nhập môn.

Tiêu chí Ngôn ngữ Lời nói Ví dụ minh họa
Phạm vi Hệ thống chung của cộng đồng Lần sử dụng cụ thể của cá nhân Tiếng Việt và câu An vừa nói
Bản chất Có thể được mô tả như một hệ thống quy ước Là hoạt động hoặc sản phẩm sử dụng ngôn ngữ trong ngữ cảnh Quy tắc sắp xếp từ và câu “Tớ đi học”
Mức độ ổn định Tương đối ổn định nhưng vẫn biến đổi Linh hoạt theo người nói và hoàn cảnh Cùng một ý có nhiều cách diễn đạt
Cách nghiên cứu Được mô tả thông qua dữ liệu sử dụng Có thể quan sát, ghi âm và phân tích trực tiếp Nhà nghiên cứu khảo sát nhiều cuộc hội thoại

Có thể hình dung sự khác biệt bằng luật chơi và ván cờ: luật là phần chung, còn mỗi ván là một lần vận dụng. Phép so sánh này chỉ để dễ hiểu; hệ thống ngôn ngữ cũng thay đổi qua quá trình con người sử dụng nó.

Bàn cờ vua với quân cờ giữa ván, minh họa luật chung và từng lần vận dụng
Ngôn ngữ giống luật chơi chung, còn lời nói là từng ván cờ cụ thể. (Nguồn: fptshop)

Ngôn ngữ và tư duy

Tiêu chí Ngôn ngữ Tư duy Mối liên hệ
Là gì? Hệ thống ký hiệu có quy tắc Hoạt động nhận thức, suy xét và giải quyết vấn đề Con người thường dùng ngôn ngữ để tổ chức và diễn đạt ý nghĩ
Hình thức Có thể được thể hiện qua âm thanh, chữ viết hoặc ký hiệu thị giác Có thể diễn ra qua lời nói bên trong, hình ảnh và các hình thức khác Không phải mọi ý nghĩ đều xuất hiện thành câu nói
Ví dụ Câu “Cần mang ô” Nhận ra trời có thể mưa và cân nhắc việc mang ô Câu nói giúp diễn đạt kết quả suy nghĩ

Ngôn ngữ và tư duy gắn bó nhưng không đồng nhất. Trẻ chưa biết nói vẫn có thể giải quyết một số vấn đề; người khiếm thính vẫn có tư duy và có thể sử dụng ngôn ngữ ký hiệu. Hình ảnh ngôn ngữ là “vỏ” của tư duy giúp ta hình dung quan hệ biểu đạt, nhưng không nên hiểu rằng mọi suy nghĩ đều phải có sẵn dưới dạng câu chữ.

Giả thuyết Sapir–Whorf đặt câu hỏi về ảnh hưởng của ngôn ngữ đến cách con người nhận thức thế giới. Mức độ và cơ chế ảnh hưởng vẫn đang được tranh luận; vì thế, không nên cho rằng người dùng các ngôn ngữ khác nhau hoàn toàn không thể hiểu cùng một ý tưởng.

Ngôn ngữ và phương ngữ

Phương ngữ là biến thể ngôn ngữ gắn với một vùng hoặc cộng đồng nhất định, có thể khác các biến thể khác về phát âm, từ vựng hay ngữ pháp. Chẳng hạn, “trái thơm” là cách gọi quen thuộc ở một số vùng Nam Bộ, còn “quả dứa” phổ biến ở miền Bắc. Giọng Bắc, Trung, Nam gợi ra khác biệt về phát âm, nhưng phương ngữ không chỉ là giọng nói.

Những quả dứa chín vàng bày bán tại chợ truyền thống Việt Nam
Cùng một loại quả được gọi là dứa ở miền Bắc và trái thơm ở Nam Bộ. (Nguồn: suckhoedoisong)

Ranh giới giữa ngôn ngữ và phương ngữ không phải lúc nào cũng rõ. Ngoài mức độ giống nhau và khả năng hiểu nhau, cách phân loại còn chịu ảnh hưởng của lịch sử, xã hội và chính trị.

Khi làm bài, hãy tự hỏi: đang nói đến hệ thống chung hay không; nếu là biến thể, nó có gắn với một vùng hoặc cộng đồng không; nếu là câu trong hoàn cảnh cụ thể, ai đã nói hoặc viết câu ấy? Ba câu hỏi này giúp phân biệt ngôn ngữ, phương ngữ và lời nói, dù trên thực tế có trường hợp chồng lấn.

Nhìn nhanhNgôn ngữ là gì? Định nghĩa, đặc điểm, chức năng và ví dụ dễ hiểu
(Nguồn: ynghia.net)

Ngôn ngữ tự nhiên, ngôn ngữ nhân tạo và ngôn ngữ lập trình khác nhau thế nào

Ba loại ngôn ngữ trong một bảng

Ngôn ngữ nhân tạo là tên gọi rộng dành cho những hệ thống được thiết kế có chủ đích. Ngôn ngữ lập trình thuộc phạm vi rộng ấy, nhưng được tách thành cột riêng để tiện so sánh.

Tiêu chí Ngôn ngữ tự nhiên Ngôn ngữ nhân tạo Ngôn ngữ lập trình
Ví dụ Tiếng Việt, tiếng Anh, ngôn ngữ ký hiệu Esperanto; các hệ thống ký hiệu hình thức Python, C++
Nguồn gốc Phát triển trong cộng đồng người dùng Được thiết kế có chủ đích Được thiết kế có chủ đích
Mục đích Giao tiếp, biểu đạt và nhiều hoạt động xã hội Tùy thiết kế: giao tiếp hoặc biểu diễn thông tin Viết chương trình để máy tính xử lý
Quy tắc và nghĩa Linh hoạt; cách hiểu phụ thuộc nhiều vào ngữ cảnh Khác nhau tùy hệ thống; Esperanto vẫn có thể diễn đạt sắc thái và mơ hồ Cú pháp và ngữ nghĩa được quy định chặt chẽ hơn để xử lý bằng máy
Người dùng Cộng đồng sử dụng ngôn ngữ Người dùng hệ thống được thiết kế Người viết và đọc mã; máy thực thi hoặc xử lý mã
Góc làm việc của lập trình viên với laptop và bàn phím cơ
Ngôn ngữ lập trình được thiết kế để máy tính xử lý, khác ngôn ngữ tự nhiên. (Nguồn: nhansu)

Ngôn ngữ lập trình có cú pháp và ngữ nghĩa theo nghĩa kỹ thuật, nhưng không giống tiếng Việt hay một ngôn ngữ ký hiệu tự nhiên. Quy tắc chặt chẽ vẫn không đảm bảo mã luôn dễ hiểu hoặc luôn cho kết quả đúng ý định; “chặt chẽ” không có nghĩa là không bao giờ có lỗi.

AI và chatbot dùng ngôn ngữ khác con người ra sao

Xử lý ngôn ngữ tự nhiên, thường gọi là NLP, là lĩnh vực giúp máy tính xử lý dữ liệu ngôn ngữ của con người. Chatbot có thể tạo câu trả lời dựa trên các mẫu học được từ dữ liệu và quá trình huấn luyện; còn con người dùng ngôn ngữ trong đời sống xã hội, gắn với cơ thể và trải nghiệm cá nhân.

Câu trả lời trôi chảy không đảm bảo thông tin chính xác. Câu hỏi hệ thống AI có thể “hiểu” theo nghĩa nào vẫn đang được nghiên cứu và tranh luận, nên hãy kiểm tra những nội dung quan trọng thay vì đánh đồng khả năng tạo văn bản với hiểu biết của con người.

Người trẻ ngồi trước laptop sử dụng ứng dụng chatbot trí tuệ nhân tạo
Chatbot tạo câu trả lời từ dữ liệu, khác với cách con người dùng ngôn ngữ. (Nguồn: thegioididong)

Ngôn ngữ loài người hình thành và tiến hóa từ đâu

Các giả thuyết về nguồn gốc ngôn ngữ

Chưa có bằng chứng trực tiếp giúp xác định chắc chắn ngôn ngữ loài người xuất hiện khi nào hoặc hình thành theo một con đường duy nhất. Hóa thạch và dấu tích khảo cổ có thể gợi manh mối về cơ thể, công cụ hay đời sống xã hội, nhưng không ghi lại trực tiếp lời nói của người tiền sử.

Một số hướng giải thích thường được nhắc đến gồm:

  • Bắt chước âm thanh hoặc tiếng cảm thán: con người có thể đã dùng âm thanh gợi tiếng động hoặc cảm xúc. Cách giải thích này giúp hình dung nguồn gốc của một số tín hiệu, nhưng chưa giải thích đầy đủ ngữ pháp và khái niệm trừu tượng.
  • Lao động và hợp tác: nhu cầu phối hợp hoạt động có thể thúc đẩy giao tiếp. Tuy nhiên, riêng nhu cầu hợp tác chưa chứng minh được cơ chế hình thành ngôn ngữ.
  • Cử chỉ trước lời nói: giao tiếp bằng động tác có thể đã giữ vai trò quan trọng ở giai đoạn sớm. Khó khăn là xác định trực tiếp quá trình chuyển từ cử chỉ cổ xưa sang các ngôn ngữ về sau.
  • Tương tác và chọn lọc xã hội: nhu cầu xây dựng quan hệ trong nhóm có thể tạo áp lực phát triển giao tiếp. Giả thuyết này cũng cần được đối chiếu với bằng chứng từ nhiều lĩnh vực.

Các hướng giải thích trên không nhất thiết loại trừ lẫn nhau. Sự tiến hóa của não bộ, khả năng vận động và cơ quan phát âm có thể liên quan đến năng lực ngôn ngữ, nhưng mối quan hệ chính xác vẫn là chủ đề nghiên cứu.

Tranh vẽ cổ xưa trên vách hang động soi sáng bởi ánh lửa
Chưa có bằng chứng trực tiếp xác định ngôn ngữ loài người xuất hiện khi nào. (Nguồn: camnangxnk-logistics)

Từ lời nói đến chữ viết

Chữ viết xuất hiện sau ngôn ngữ nói và là một cách ghi lại ngôn ngữ, chứ không phải điều kiện để một cộng đồng có ngôn ngữ. Ngôn ngữ ký hiệu cũng cho thấy ngôn ngữ tự nhiên không nhất thiết phải được thể hiện bằng âm thanh.

Bảng đất sét cổ đại với cây bút khắc, gợi nhớ bước ra đời của chữ viết
Chữ viết xuất hiện sau ngôn ngữ nói và chỉ là cách ghi lại ngôn ngữ. (Nguồn: idichthuat)

Theo thời gian, các cộng đồng tiếp xúc, di cư hoặc tách xa nhau; phát âm, từ vựng và ngữ pháp dần thay đổi. Những biến thể ấy có thể phân hóa thành các ngôn ngữ khác nhau. Tuy nhiên, vẫn chưa có bằng chứng xác nhận mọi ngôn ngữ hiện nay cùng bắt nguồn từ một ngôn ngữ tổ tiên duy nhất.

Giả thuyết không phải kết luận

Một câu chuyện hợp lý về nguồn gốc ngôn ngữ chưa đủ để xác lập đó là sự thật lịch sử. Cần phân biệt khả năng được đề xuất với bằng chứng đã được kiểm chứng.

Các họ ngôn ngữ trên thế giới và vị trí của tiếng Việt

Có bao nhiêu ngôn ngữ trên thế giới

Ethnologue thường được dẫn để cho thấy thế giới có khoảng 7.000 ngôn ngữ đang được sử dụng. Đây là con số ước tính, có thể thay đổi theo thời điểm, nguồn thống kê và cách phân biệt ngôn ngữ với phương ngữ.

Một họ ngôn ngữ, hay ngữ hệ, gồm những ngôn ngữ được xác định có quan hệ lịch sử thông qua một ngôn ngữ tổ tiên chung. Không có con số duy nhất được mọi nguồn chấp nhận về số họ: kết quả tùy cách phân loại, độ chắc chắn của bằng chứng và cách tính các ngôn ngữ đơn lập về nguồn gốc, tức những ngôn ngữ chưa chứng minh được quan hệ họ hàng với ngôn ngữ khác.

Một số ngữ hệ Ví dụ ngôn ngữ Gợi ý nhận biết
Ấn-Âu Tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Hindi Gồm nhiều nhánh phân bố rộng ở châu Âu và châu Á
Hán-Tạng Tiếng Quan thoại, tiếng Tạng, tiếng Miến Điện Gồm nhiều ngôn ngữ ở Đông Á và các khu vực lân cận
Nam Đảo Tiếng Indonesia, tiếng Mã Lai, tiếng Tagalog Phân bố rộng trên các đảo và vùng ven biển
Phi-Á Tiếng Ả Rập, tiếng Do Thái Có các ngôn ngữ được sử dụng ở Bắc Phi và Tây Á
Niger-Congo Tiếng Yoruba, tiếng Swahili Gồm nhiều ngôn ngữ ở châu Phi hạ Sahara
Nam Á Tiếng Việt, tiếng Khmer Có các ngôn ngữ ở Đông Nam Á và Nam Á
Quả địa cầu cổ điển trên bàn gỗ gợi sự đa dạng các họ ngôn ngữ
Thế giới có khoảng 7.000 ngôn ngữ thuộc nhiều ngữ hệ khác nhau. (Nguồn: pnvt)

Các ngôn ngữ trong cùng một họ không nhất thiết có chung đặc điểm ngữ pháp hay số người sử dụng. Phân loại theo họ cho biết quan hệ lịch sử, không phải ngôn ngữ nào quan trọng hơn.

Tiếng Việt thuộc họ nào và có đặc điểm gì

Tiếng Việt thuộc ngữ hệ Nam Á, thường được xếp vào nhánh Việt–Mường. Việc phân loại từng được thảo luận trong lịch sử nghiên cứu; từ vay mượn và ảnh hưởng văn hóa, chẳng hạn từ tiếng Hán, tự chúng không quyết định quan hệ họ hàng của một ngôn ngữ.

Về loại hình, tiếng Việt thường được mô tả là ngôn ngữ đơn lập: từ ít biến đổi hình thức để biểu thị quan hệ ngữ pháp, còn trật tự từ và hư từ giữ vai trò quan trọng. Tiếng Việt cũng có thanh điệu. Trong cách phát âm phân biệt sáu thanh, “ma”, “má”, “mà”, “mả”, “mã”, “mạ” cho thấy thanh điệu có thể làm thay đổi nghĩa của tiếng; số thanh được phân biệt trong thực tế có thể khác nhau theo phương ngữ.

Người mẹ Việt Nam kiên nhẫn dạy con nhỏ đọc và nói ở nhà
Tiếng Việt thuộc ngữ hệ Nam Á, là ngôn ngữ đơn lập và có thanh điệu. (Nguồn: youtube)

Nhiều ngôn ngữ đang dần ít người sử dụng hơn. Ghi chép, giáo dục và tạo điều kiện để cộng đồng truyền ngôn ngữ cho thế hệ sau có thể góp phần gìn giữ tri thức và bản sắc gắn với ngôn ngữ ấy.

Checklist tự kiểm tra: bạn đã hiểu ngôn ngữ là gì chưa

Thử tự viết lại định nghĩa mà không nhìn phần đầu bài. Bạn có thể mở bài Ngữ văn như sau: “Ngôn ngữ là hệ thống ký hiệu có tính xã hội, giúp con người giao tiếp và diễn đạt suy nghĩ”. Sau đó, thêm ví dụ từ lớp học hoặc gia đình để giải thích câu vừa viết.

Tự đánh dấu khi bạn làm được từng việc:

  • ☐ Nêu khái niệm ngôn ngữ bằng lời của mình và cho một ví dụ.
  • ☐ Giải thích được tính hệ thống bằng một câu tiếng Việt.
  • ☐ Giải thích được vì sao ký hiệu ngôn ngữ mang tính quy ước.
  • ☐ Cho ví dụ về khả năng tạo câu mới hoặc sự biến đổi của ngôn ngữ.
  • ☐ Nêu được hai chức năng chính: giao tiếp và biểu đạt, hỗ trợ tư duy.
  • ☐ Phân biệt được ngôn ngữ với lời nói và tư duy.

Bài tập phân loại: Hãy xếp các mục sau vào nhóm ngôn ngữ, lời nói, biểu hiện phương ngữ hoặc ngôn ngữ lập trình.

  1. Tiếng Việt với vốn từ và quy tắc được cộng đồng sử dụng.
  2. An nói với mẹ lúc sáng: “Hôm nay nóng quá!”.
  3. Cách gọi “trái thơm” ở một số vùng Nam Bộ.
  4. Python, dùng để viết chương trình máy tính.
  5. Cô giáo nói trong giờ học: “Các em mở sách trang 25”.
  6. Tiếng Anh với hệ thống từ vựng và ngữ pháp của nó.

Đối chiếu: Mục 1 và 6 là ngôn ngữ; mục 2 và 5 là những lần sử dụng cụ thể, tức lời nói; mục 3 minh họa một khác biệt từ vựng theo vùng, không phải toàn bộ phương ngữ; mục 4 là ngôn ngữ lập trình.

Muốn tìm hiểu thêm, bạn có thể chọn một hướng: quan sát cách một từ đổi nghĩa theo ngữ cảnh để làm quen với ngữ nghĩa; so sánh cách phát âm giữa các vùng để tìm hiểu ngữ âm và phương ngữ; hoặc luyện diễn đạt cùng một ý với bạn bè và thầy cô để phát triển kỹ năng giao tiếp.

Tự kiểm tra nhanh

1Theo Ferdinand de Saussure trong tác phẩm "Giáo trình Ngôn ngữ học đại cương", một ký hiệu ngôn ngữ là sự kết hợp gắn kết giữa hai yếu tố nào?

2Một ngôn ngữ tự nhiên thường được cấu thành từ những thành tố cơ bản nào dưới đây?

3Tính "võ đoán" của ký hiệu ngôn ngữ được thể hiện rõ nhất qua hiện tượng nào sau đây?

4Khi phân biệt ngôn ngữ (langue) và lời nói (parole) theo Saussure, phát biểu nào sau đây phản ánh đúng bản chất của chúng?

5Các hướng giải thích nào sau đây thuộc về những giả thuyết phổ biến về nguồn gốc hình thành ngôn ngữ của loài người?

6Điểm khác biệt căn bản về mặt quy tắc và ngữ nghĩa giữa ngôn ngữ lập trình (như Python, C++) và ngôn ngữ tự nhiên (như tiếng Việt, tiếng Anh) là gì?

7Trong tác phẩm "Hệ tư tưởng Đức", C.Mác và Ph.Ăngghen đã đưa ra nhận định nổi tiếng nào về mối quan hệ giữa ngôn ngữ và ý thức?

8Một hệ thống ký hiệu giao tiếp cần hội tụ những đặc điểm cốt lõi nào dưới đây để được coi là một hệ thống ngôn ngữ?

Dữ liệu chính
Tên Ngữ HệVí Dụ Ngôn NgữĐặc Điểm Và Phân Bố
Ấn-ÂuTiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng HindiGồm nhiều nhánh phân bố rộng ở châu Âu và châu Á
Hán-TạngTiếng Quan thoại, tiếng Tạng, tiếng Miến ĐiệnGồm nhiều ngôn ngữ ở Đông Á và các khu vực lân cận
Nam ĐảoTiếng Indonesia, tiếng Mã Lai, tiếng TagalogPhân bố rộng trên các đảo và vùng ven biển
Phi-ÁTiếng Ả Rập, tiếng Do TháiCó các ngôn ngữ được sử dụng ở Bắc Phi và Tây Á
Niger-CongoTiếng Yoruba, tiếng SwahiliGồm nhiều ngôn ngữ ở châu Phi hạ Sahara
Nam ÁTiếng Việt, tiếng KhmerCó các ngôn ngữ ở Đông Nam Á và Nam Á

Câu hỏi thường gặp

Ngôn ngữ trong tiếng Anh là gì?

Ngôn ngữ trong tiếng Anh là ‘language’. Từ này dùng cho cả ngôn ngữ nói chung (human language) lẫn từng ngôn ngữ cụ thể như English, Vietnamese.

Ngôn ngữ học là gì và khác gì với ngôn ngữ?

Ngôn ngữ học là ngành khoa học nghiên cứu ngôn ngữ về âm thanh, từ vựng, ngữ pháp, ý nghĩa và cách dùng. Ngôn ngữ là đối tượng được nghiên cứu, còn ngôn ngữ học là ngành nghiên cứu đối tượng đó.

Ngôn ngữ ký hiệu có phải là ngôn ngữ thật sự không?

Có. Ngôn ngữ ký hiệu của cộng đồng người khiếm thính có hệ thống ngữ pháp, từ vựng riêng và dùng để giao tiếp đầy đủ, nên được xem là ngôn ngữ tự nhiên.

Ngôn ngữ lập trình có phải là ngôn ngữ theo nghĩa ngôn ngữ học không?

Ngôn ngữ lập trình có cú pháp và quy tắc nên được gọi là ngôn ngữ hình thức. Tuy nhiên nó được thiết kế để ra lệnh cho máy, ít mơ hồ và không hình thành tự nhiên như ngôn ngữ của con người.

Ngôn ngữ mẹ đẻ khác ngoại ngữ ở điểm nào?

Ngôn ngữ mẹ đẻ là ngôn ngữ con người tiếp thu tự nhiên từ nhỏ trong gia đình và cộng đồng. Ngoại ngữ thường được học sau đó, có chủ đích, thông qua trường lớp hoặc tự học.